Đọc to giúp nhớ tốt hơn đọc thầm: các thí nghiệm về "hiệu ứng sản xuất" cho thấy từ được đọc thành tiếng được nhớ lại nhiều hơn từ chỉ đọc bằng mắt. Ngược lại, đọc thầm nhanh hơn, và với người lớn đã đọc thạo thì mức hiểu thường tương đương hoặc tốt hơn. Ngay cả khi đọc thầm, phần lớn người đọc vẫn "nghe" một giọng nói trong đầu, và giọng ấy góp phần vào việc hiểu.
Đọc thầm có phải phát minh muộn không
Một chuyện hay được kể là người xưa không biết đọc thầm. Nguồn gốc của chuyện này là một đoạn trong cuốn Tự thú (Confessions) của thánh Augustinô, viết cuối thế kỷ 4. Augustinô kể lại sự ngạc nhiên khi thấy giám mục Ambrôsiô ở Milan đọc sách mà mắt lướt trên trang, lòng hiểu nghĩa, nhưng giọng và lưỡi im lặng. Ông còn đoán vài lý do vì sao Ambrôsiô đọc như thế, như để giữ giọng hoặc để khỏi bị người đứng cạnh hỏi han.
Từ đoạn văn ấy, nhiều người suy ra rằng đọc thầm hồi đó là chuyện lạ. Nhưng giới nghiên cứu cổ điển đã tranh luận nhiều về điều này. Năm 1968, học giả Bernard Knox dẫn ra nhiều chứng cứ trong văn học Hy Lạp cổ cho thấy đọc thầm đã có từ trước đó khá lâu. Quan điểm phổ biến hiện nay là người xưa biết đọc thầm, nhưng đọc to là cách thông dụng hơn vì nhiều lý do: sách viết liền không cách chữ, nhiều người nghe chung một người đọc, và văn chương được sáng tác để nghe.
Ở Việt Nam, lối học xưa ở trường làng, nhà chùa cũng gắn với đọc to: học trò đồng thanh đọc bài, ê a theo nhịp, học thuộc lòng. Tiếng đọc bài vang ra từ lớp học từng là âm thanh quen thuộc của làng quê.
Giọng nói trong đầu khi đọc thầm
Hãy đọc thầm câu này. Rất có thể bạn vừa "nghe" thấy nó trong đầu. Hiện tượng này gọi là tiếng nói bên trong khi đọc, hay đọc thầm có nhẩm (subvocalization). Trong thế kỷ 20, các nhà nghiên cứu đã đo được những cử động rất nhỏ của cơ thanh quản, lưỡi, môi khi người ta đọc thầm, nhất là khi văn bản khó.
Giọng nói trong đầu không chỉ là thói quen còn sót lại từ hồi học đọc to. Nó có vai trò thật:
- Giữ từ trong trí nhớ làm việc. Để hiểu một câu dài, ta phải giữ các từ đầu câu cho đến khi đọc hết. Âm thanh trong đầu là một cách lưu tạm hiệu quả.
- Mang lại ngữ điệu. Dấu chấm hỏi, dấu chấm than, chỗ ngắt câu được "nghe" thành giọng lên xuống, giúp hiểu ý người viết.
- Giúp phân biệt nhân vật. Một số nghiên cứu thấy khi đọc lời thoại trực tiếp của nhân vật, các vùng não liên quan đến giọng nói hoạt động mạnh hơn so với khi đọc lời kể gián tiếp, như thể ta "nghe" nhân vật nói.
Vì vậy các lời khuyên "bỏ hẳn giọng nói trong đầu để đọc nhanh" không được nghiên cứu ủng hộ (xem bài về đọc nhanh trong cùng danh mục). Mức độ "nghe" thấy giọng nói khác nhau giữa người này với người khác; một số người cho biết họ gần như không nghe thấy gì. Đó cũng là khác biệt bình thường.
Đọc to giúp nhớ: hiệu ứng sản xuất
Năm 2010, nhóm nghiên cứu của Colin MacLeod (Đại học Waterloo, Canada) công bố loạt thí nghiệm: người tham gia xem một danh sách từ, đọc to một nửa và đọc thầm nửa còn lại. Sau đó, họ nhớ lại những từ đã đọc to tốt hơn rõ so với những từ đọc thầm. Nhóm gọi đây là hiệu ứng sản xuất (production effect): việc tự "sản xuất" ra âm thanh làm từ ấy nổi bật, khác biệt trong trí nhớ.
Các nghiên cứu sau đó làm rõ thêm vài điều:
| Cách tiếp nhận | Mức nhớ tương đối |
|---|---|
| Tự đọc to | Thường nhớ tốt nhất |
| Nghe lại bản ghi giọng mình đọc | Kém hơn tự đọc to |
| Nghe người khác đọc | Kém hơn nữa |
| Đọc thầm | Thường thấp nhất trong các cách trên |
Thứ tự trên được nhóm MacLeod ghi nhận trong một nghiên cứu năm 2018. Tự đọc to kết hợp nhiều thứ cùng lúc: nói, nghe, và cảm giác "chính mình làm". Mỗi thứ để lại một dấu vết riêng trong trí nhớ.
Cũng cần biết giới hạn: hiệu ứng mạnh nhất khi chỉ một phần tài liệu được đọc to. Nếu đọc to toàn bộ, phần "nổi bật" không còn nổi bật nữa, và lợi ích giảm. Điều này gợi ý một cách học: đọc thầm cả bài, nhưng đọc to những ý chính, định nghĩa, công thức cần nhớ.
Đọc to và đọc thầm: so sánh nhanh
| Tiêu chí | Đọc to | Đọc thầm |
|---|---|---|
| Tốc độ ở người lớn | Chậm hơn, bị giới hạn bởi tốc độ nói | Nhanh hơn, thường nhanh hơn đọc to đáng kể |
| Ghi nhớ từng từ, từng ý | Tốt hơn (hiệu ứng sản xuất) | Kém hơn nếu không có chiến lược khác |
| Hiểu nội dung ở người đọc thạo | Tương đương hoặc kém hơn một chút, vì phải chia sức cho việc phát âm | Thường tương đương hoặc tốt hơn |
| Với trẻ mới học đọc | Giúp trẻ tập trung, người lớn nghe được chỗ vấp để hỗ trợ | Đến sau, khi việc ghép âm đã tự động |
| Phát hiện lỗi văn bản | Dễ thấy câu lủng củng, từ thiếu | Dễ bỏ qua vì não tự điền |
| Hoàn cảnh | Cần không gian riêng hoặc người nghe | Dùng được ở mọi nơi |
Trẻ chuyển từ đọc to sang đọc thầm thế nào
Trẻ mới học đọc hầu như đều đọc thành tiếng. Dần dần, trẻ đọc lẩm nhẩm, môi mấp máy, rồi đọc thầm hoàn toàn. Quá trình này diễn ra trong vài năm đầu tiểu học, nhanh chậm tuỳ trẻ. Ở giai đoạn đầu, trẻ thường hiểu tốt hơn khi đọc to, vì tiếng nói giúp trẻ giữ từ và nhận ra nghĩa qua âm. Khi việc nhận diện chữ đã tự động, đọc thầm bắt kịp rồi vượt lên về tốc độ.
Bố mẹ không cần ép trẻ đọc thầm sớm, cũng không cần cấm trẻ mấp máy môi. Nhưng khi con đã lớn, đọc thạo, nên khuyến khích con đọc thầm những cuốn sách dài, để đọc nhanh và thoải mái hơn, còn đọc to dành cho những lúc cần: luyện diễn cảm, học thuộc, hay đơn giản là đọc cho em nhỏ nghe.
Đọc to cho người khác nghe: một hình thức đọc riêng
Đọc to cho người khác không chỉ là chuyện của trẻ con. Người lớn đọc truyện cho con, cháu đọc báo cho ông bà mắt kém, nhóm bạn đọc thơ cho nhau, các buổi đọc sách ở thư viện, quán sách. Đọc to cho người nghe đòi hỏi kỹ năng riêng: ngắt nghỉ đúng chỗ, giữ nhịp, đổi giọng theo nhân vật. Người đọc phải hiểu trước thì mới đọc hay được, vì vậy đây cũng là một cách luyện đọc hiểu.
Với văn chương, nhất là thơ, đọc to giúp nghe ra những điều mắt dễ bỏ qua: vần, nhịp, thanh bằng trắc. Thơ lục bát, thơ Đường luật vốn được làm để ngâm, để đọc thành tiếng; đọc thầm thì mất đi một nửa.
Góc nhìn hôm nay: khi nào nên đọc to
- Khi cần nhớ: đọc to định nghĩa, ý chính, từ mới trong bài học. Chỉ đọc to phần cần nhớ, phần còn lại đọc thầm.
- Khi soát bài mình viết: đọc to giúp nghe ra câu cụt, từ lặp, chỗ thiếu chữ mà mắt dễ lướt qua.
- Khi đọc thơ, kịch, văn có nhịp: để nghe được nhạc tính của câu chữ.
- Khi đọc cùng trẻ và người lớn tuổi: đọc to là cách chia sẻ một cuốn sách.
- Khi bị xao nhãng: đọc to vài đoạn giúp kéo sự tập trung trở lại.
Còn khi cần đọc nhiều, đọc nhanh, đọc để nắm ý thì đọc thầm vẫn là lựa chọn hợp lý. Người đọc giỏi biết dùng cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Đọc to hay đọc thầm thì nhớ lâu hơn?
Đọc to thường giúp nhớ tốt hơn. Các thí nghiệm của nhóm Colin MacLeod về hiệu ứng sản xuất cho thấy từ được đọc thành tiếng được nhớ lại nhiều hơn từ chỉ đọc thầm, nhất là khi chỉ đọc to một phần tài liệu.
Hiệu ứng sản xuất (production effect) là gì?
Hiệu ứng sản xuất là hiện tượng thông tin được tự nói ra thành tiếng được nhớ tốt hơn thông tin chỉ đọc bằng mắt. Việc nói và nghe chính mình làm thông tin ấy nổi bật hơn trong trí nhớ.
Đọc thầm mà vẫn nghe giọng trong đầu có bình thường không?
Rất bình thường. Phần lớn người đọc nghe một giọng nói bên trong khi đọc thầm, và giọng ấy giúp giữ từ trong trí nhớ, mang lại ngữ điệu để hiểu câu. Một số người ít nghe thấy hơn, đó cũng là khác biệt bình thường.
Người xưa có biết đọc thầm không?
Có. Đoạn văn nổi tiếng của Augustinô tả Ambrôsiô đọc thầm thường được dùng để nói người xưa chỉ đọc to, nhưng nhiều học giả, như Bernard Knox năm 1968, đã chỉ ra chứng cứ đọc thầm có từ sớm hơn. Đọc to chỉ là cách phổ biến hơn thời đó.
Trẻ đọc mấp máy môi có sao không?
Không sao. Mấp máy môi là giai đoạn chuyển tiếp tự nhiên từ đọc to sang đọc thầm. Khi việc nhận diện chữ đã tự động, trẻ thường tự chuyển sang đọc thầm hoàn toàn.
