Khi đọc truyện, não không chỉ ghi nhớ câu chữ mà dựng lên một "mô hình tình huống": hình dung nhân vật đang ở đâu, lúc nào, muốn gì, vì sao sự việc xảy ra. Các thí nghiệm tâm lý học cho thấy người đọc theo dõi không gian, thời gian, nhân quả và mục tiêu nhân vật một cách tự động, và chụp não cho thấy đọc tả hành động kích hoạt cả những vùng liên quan đến nhìn và vận động. Câu chữ thì quên nhanh, còn mô hình tình huống mới là thứ ở lại lâu.
Ba tầng của việc hiểu một văn bản
Năm 1983, hai nhà nghiên cứu Teun van Dijk và Walter Kintsch đề xuất rằng khi đọc, người ta xây dựng ba tầng biểu diễn khác nhau. Mô hình này đến nay vẫn là nền tảng của nhiều nghiên cứu về đọc hiểu.
| Tầng | Là gì | Nhớ được bao lâu |
|---|---|---|
| Bề mặt câu chữ | Từ ngữ, cấu trúc câu chính xác như trong văn bản | Rất ngắn, thường chỉ vài câu sau đã mờ |
| Nội dung văn bản | Các ý mà văn bản nói ra, đã tách khỏi câu chữ cụ thể | Lâu hơn |
| Mô hình tình huống | Hình dung về chính sự việc, thế giới mà văn bản mô tả, có kết hợp kiến thức của người đọc | Lâu nhất |
Ví dụ đơn giản: đọc "Mai đặt ly nước lên bàn, rồi con mèo nhảy lên làm đổ". Vài phút sau, ta khó nhớ câu văn chính xác, nhưng nhớ rõ cảnh: nước đổ trên bàn, và có lẽ đoán luôn rằng bàn ướt, Mai phải lau. Những điều "bàn ướt", "Mai phải lau" không có trong câu, mà nằm trong mô hình tình huống người đọc tự dựng.
Người đọc theo dõi những gì
Năm 1995, Rolf Zwaan, Mark Langston và Arthur Graesser đề xuất mô hình đánh chỉ mục sự kiện (event-indexing model). Theo đó, khi đọc truyện, người ta liên tục theo dõi ít nhất năm chiều:
- Thời gian: sự việc này xảy ra liền sau, hay cách sự việc trước bao lâu.
- Không gian: nhân vật đang ở đâu, gần xa những gì.
- Nhân quả: điều gì gây ra điều gì.
- Nhân vật: ai đang có mặt, ai vừa xuất hiện.
- Mục tiêu: nhân vật muốn gì, đang cố làm gì.
Bằng chứng đến từ thời gian đọc: khi một chiều bị "đứt", ví dụ câu "Một tiếng sau..." chen vào giữa một cảnh liền mạch, hay nhân vật bỗng chuyển sang nơi khác, người đọc đọc câu đó chậm hơn đo được. Não đang phải cập nhật mô hình: đóng cảnh cũ, mở cảnh mới. Trong các nghiên cứu của Zwaan, câu "một ngày sau" làm chậm nhiều hơn câu "một lát sau", dù về mặt chữ hai câu dài gần như nhau.
Những thí nghiệm cho thấy não "đặt mình vào cảnh"
Chiếc áo nỉ đi theo nhân vật
Năm 1987, Arthur Glenberg và cộng sự cho người tham gia đọc những đoạn ngắn kiểu: John chuẩn bị chạy bộ, anh mặc áo nỉ vào rồi chạy quanh hồ. Một phiên bản khác: John cởi áo nỉ ra rồi chạy quanh hồ. Sau vài câu, người đọc được hỏi từ "áo nỉ" có xuất hiện trong đoạn văn không.
Ai đọc phiên bản "mặc áo" trả lời nhanh hơn ai đọc phiên bản "cởi áo". Lý do: trong mô hình tình huống, chiếc áo đang đi cùng John và vẫn "ở gần" trong tâm trí; còn chiếc áo bị cởi ra thì đã ở lại phía sau. Khoảng cách trong câu chuyện trở thành khoảng cách trong trí nhớ.
Bản đồ căn nhà trong đầu
Cũng năm 1987, Daniel Morrow, Steven Greenspan và Gordon Bower cho người tham gia học thuộc sơ đồ một toà nhà với nhiều phòng và đồ vật, rồi đọc truyện về nhân vật đi lại trong toà nhà đó. Khi được hỏi về đồ vật, người đọc trả lời nhanh hơn với những đồ vật ở căn phòng nhân vật đang đứng, so với đồ vật ở phòng nhân vật đã rời đi. Người đọc như thể đi theo nhân vật trong một bản đồ tưởng tượng.
Não mô phỏng hành động khi đọc
Năm 2009, Nicole Speer, Jeffrey Zacks và cộng sự chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) trong lúc người tham gia đọc những câu chuyện ngắn về một cậu bé trong một ngày bình thường. Khi truyện tả nhân vật cầm nắm đồ vật, các vùng não liên quan đến điều khiển tay hoạt động mạnh hơn; khi nhân vật đổi vị trí, các vùng xử lý cảnh vật và không gian hoạt động mạnh hơn. Nhóm tác giả cho rằng người đọc mô phỏng lại phần nào những trải nghiệm được mô tả, bằng chính các mạch não dùng khi trải nghiệm thật.
Cần thận trọng: mức độ "mô phỏng" này mạnh yếu thế nào, và có cần thiết cho việc hiểu không, các nhà khoa học vẫn còn tranh luận. Nhưng bằng chứng rằng đọc truyện không chỉ là xử lý ký hiệu trừu tượng đã khá nhiều.
Mô hình tình huống không nhất thiết là hình ảnh
Dễ hiểu nhầm rằng mô hình tình huống là một "bộ phim" chiếu trong đầu. Nhiều người khi đọc thấy hình ảnh sống động, nhưng có những người gần như không thấy hình ảnh nào khi nhắm mắt tưởng tượng, tình trạng gọi là aphantasia. Họ vẫn hiểu truyện, vẫn theo dõi được nhân vật ở đâu, ai làm gì. Mô hình tình huống là một biểu diễn về sự việc: ai, ở đâu, khi nào, vì sao. Nó có thể kèm hình ảnh, âm thanh, cảm giác, nhưng không bắt buộc.
Điều này cũng giải thích vì sao người khiếm thị bẩm sinh vẫn đọc chữ nổi và theo dõi truyện bình thường: mô hình tình huống được xây từ hiểu biết về thế giới, không chỉ từ thị giác.
Suy luận: phần việc âm thầm của người đọc
Không văn bản nào nói hết mọi chuyện. Người viết luôn để những khoảng trống mà người đọc phải tự lấp, gọi là suy luận. Có hai loại hay gặp:
- Suy luận bắc cầu: nối hai câu lại với nhau. "Trời đổ mưa. Lan chạy vội vào hiên." Người đọc tự hiểu Lan chạy vào vì mưa, dù câu không nói.
- Suy luận dự đoán: đoán điều sắp xảy ra. Đọc "chiếc bình rơi từ tầng ba xuống sân gạch", người đọc gần như chắc bình sẽ vỡ. Loại suy luận này không phải lúc nào cũng được tạo ra, và người viết giỏi hay khai thác nó để tạo bất ngờ.
Suy luận phụ thuộc vào kiến thức của người đọc. Một đứa trẻ chưa từng thấy mưa rào nhiệt đới có thể hiểu câu văn tả mưa khác hẳn người lớn lên ở miền Trung. Đây là một lý do khiến cùng một cuốn sách, mỗi người đọc thấy một thế giới hơi khác nhau.
Vì sao có truyện dễ "nhập", có truyện khó
Từ góc nhìn mô hình tình huống, có thể hiểu vì sao một số truyện dễ đọc, dễ nhập tâm hơn:
- Sự việc theo trình tự thời gian giúp người đọc ít phải cập nhật. Truyện nhảy cóc thời gian, nhiều đoạn hồi tưởng đòi hỏi người đọc làm việc nhiều hơn.
- Không gian rõ ràng giúp người đọc định vị. Một vài chi tiết về nơi chốn ở đầu cảnh có ích hơn một đoạn mô tả dài.
- Nhân quả rõ giúp nhớ. Các nghiên cứu về đọc truyện thường thấy sự kiện có nhiều mối nối nhân quả với sự kiện khác được nhớ tốt hơn sự kiện đứng lẻ.
- Mục tiêu nhân vật rõ giúp người đọc biết nên chú ý điều gì.
Điều này không có nghĩa truyện dễ là truyện hay. Nhiều tác phẩm văn chương cố ý làm rối thời gian, không gian để buộc người đọc chậm lại và nghĩ. Hiểu cơ chế giúp người đọc kiên nhẫn hơn với những tác phẩm như thế: cảm giác "khó vào" là phản ứng tự nhiên của não khi phải dựng một mô hình phức tạp.
Góc nhìn hôm nay: dùng hiểu biết này khi đọc và đọc cùng trẻ
- Với truyện có nhiều nhân vật, nhiều nơi chốn: vẽ nhanh một sơ đồ quan hệ hay bản đồ nhỏ ra giấy giúp giữ mô hình tình huống, nhất là với tiểu thuyết dài.
- Đọc cùng trẻ: hỏi "bạn ấy đang ở đâu?", "vì sao bạn ấy buồn?", "con đoán tiếp theo sẽ ra sao?" giúp trẻ dựng mô hình tình huống, thay vì chỉ nhớ câu chữ.
- Khi đọc tài liệu học: tự hỏi "chuyện này xảy ra thế nào, theo trình tự nào, cái gì dẫn đến cái gì" để biến thông tin rời rạc thành một mô hình có nhân quả.
- Khi thấy "đọc mà không vào": dừng lại tóm tắt ai, ở đâu, đang làm gì. Thường chỗ khó nằm ở một chiều bị mất dấu.
Muốn tìm hiểu thêm, các bài tổng quan về mô hình tình huống của Rolf Zwaan và Gabriel Radvansky, cùng các công trình của Walter Kintsch về đọc hiểu, là điểm khởi đầu tốt cho người muốn đi sâu vào tâm lý học đọc.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình tình huống trong đọc hiểu là gì?
Mô hình tình huống là hình dung mà người đọc dựng lên về chính sự việc được kể: ai, ở đâu, khi nào, vì sao, kết hợp với kiến thức sẵn có của mình. Theo van Dijk và Kintsch, đây là tầng hiểu sâu nhất và được nhớ lâu nhất, lâu hơn câu chữ cụ thể.
Khi đọc truyện, não có thật sự hình dung cảnh không?
Có bằng chứng như vậy. Nghiên cứu chụp não năm 2009 của Speer, Zacks và cộng sự cho thấy khi đọc tả hành động hay di chuyển, các vùng não liên quan đến vận động và không gian hoạt động mạnh hơn. Tuy nhiên mức độ mô phỏng này vẫn đang được tranh luận.
Người không hình dung được hình ảnh có đọc hiểu truyện được không?
Được. Người có aphantasia gần như không thấy hình ảnh khi tưởng tượng nhưng vẫn hiểu và theo dõi truyện. Mô hình tình huống là biểu diễn về sự việc, có thể kèm hình ảnh nhưng không bắt buộc.
Vì sao đọc xong nhớ nội dung mà không nhớ câu chữ?
Vì câu chữ chính xác chỉ được giữ rất ngắn trong trí nhớ, còn não chuyển nhanh sang lưu ý nghĩa và mô hình tình huống. Đó là cách hiểu bình thường và hiệu quả, không phải trí nhớ kém.
Suy luận khi đọc là gì?
Suy luận là việc người đọc tự lấp những điều văn bản không nói ra, như hiểu Lan chạy vào hiên vì trời mưa dù câu không nói rõ. Suy luận phụ thuộc vào kiến thức của người đọc, nên mỗi người có thể hình dung một câu chuyện hơi khác nhau.
