Hội chợ sách Frankfurt và chuyện mua bán bản quyền sách giữa các nước

Hội chợ sách Frankfurt, tổ chức vào tháng Mười hằng năm tại Đức, thường được xem là hội chợ sách lớn nhất thế giới, nhất là về giao dịch bản quyền: nhà xuất bản, đại lý bản quyền từ khắp nơi gặp nhau để mua bán quyền dịch, quyền in, quyền chuyển thể. Nhiều cuốn sách dịch người Việt đọc hôm nay bắt đầu từ những cuộc hẹn nửa tiếng ở các hội chợ như thế. Hiểu cách hội chợ vận hành là hiểu vì sao một cuốn sách nước ngoài đến tay mình sớm hay muộn.

Năm thế kỷ buôn sách ở Frankfurt

Frankfurt nằm gần Mainz, nơi Johannes Gutenberg làm việc với máy in chữ rời giữa thế kỷ 15. Không lâu sau khi sách in ra đời, các hội chợ thương mại ở Frankfurt đã có người buôn sách đến bày bán, trao đổi. Trong thế kỷ 17–18, Leipzig dần vượt lên thành trung tâm buôn sách của vùng nói tiếng Đức.

Hội chợ sách Frankfurt hiện đại được tổ chức lại từ năm 1949, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, và nhanh chóng trở thành điểm hẹn quốc tế. Ngày nay hội chợ do một công ty thuộc Hiệp hội Ngành sách Đức tổ chức, kéo dài khoảng năm ngày: những ngày đầu dành cho giới chuyên môn, những ngày cuối mở cửa cho công chúng.

Bên trong hội chợ: người ta làm gì

Gian hàng không để bán sách lẻ

Khác với hội sách người đọc quen ở Việt Nam, phần lớn gian hàng ở Frankfurt trong những ngày chuyên môn không nhằm bán sách cho người đi xem. Gian hàng là văn phòng tạm: bàn nhỏ, vài chiếc ghế, kệ trưng sách mới và sách sắp ra. Mục đích là gặp đối tác.

Những cuộc hẹn nửa tiếng

Người bán bản quyền thường xếp lịch hẹn kín từ sáng tới chiều, mỗi cuộc khoảng nửa tiếng, hẹn trước hàng tuần. Trong nửa tiếng đó, họ giới thiệu danh mục sách có thể bán quyền: tóm tắt, số liệu bán ở nước gốc, các nước đã mua, nhận xét báo chí. Người mua ghi lại những cuốn quan tâm, xin bản thảo hoặc bản đọc thử để mang về cho biên tập viên đọc.

Trung tâm đại lý bản quyền

Hội chợ có khu riêng dành cho các đại lý văn học và đại lý bản quyền, nơi gần như chỉ có bàn và lịch hẹn. Đây là nơi diễn ra nhiều cuộc thương lượng quan trọng nhất.

Nước khách mời danh dự

Mỗi năm hội chợ chọn một nước hoặc một vùng văn hoá làm khách mời danh dự. Nước đó giới thiệu văn chương của mình bằng triển lãm, gặp gỡ tác giả, và thường đẩy mạnh dịch sách của họ sang tiếng Đức và các tiếng khác trước đó. Đây là cơ hội hiếm để một nền văn học ít được dịch bước ra thế giới.

Giải Hoà bình của ngành sách Đức

Trong dịp hội chợ, Hiệp hội Ngành sách Đức trao Giải Hoà bình tại nhà thờ Thánh Paul (Paulskirche) ở Frankfurt, vinh danh những người viết, những nhân vật có đóng góp cho hiểu biết giữa các dân tộc. Lễ trao giải là một trong những sự kiện văn hoá được chú ý nhất của nước Đức mỗi năm.

Bản quyền sách được mua bán như thế nào

Một cuốn sách không bán "cả cuốn" ra nước ngoài, mà bán từng phần quyền. Ba trục thường được chia:

Trình tự thường gặp khi một đơn vị làm sách muốn mua quyền dịch:

1. Tìm sách: qua hội chợ, danh mục bản quyền mà nhà xuất bản nước ngoài gửi định kỳ, người tìm sách (scout), hoặc chính biên tập viên đọc thấy.
2. Đọc và đánh giá: biên tập viên, người đọc thẩm định đọc bản gốc, viết nhận xét.
3. Đề nghị: gửi đề nghị gồm số bản in dự kiến, tỉ lệ nhuận bút, khoản ứng trước, thời hạn hợp đồng, thời điểm ra sách.
4. Thương lượng: với sách được nhiều nơi cùng muốn, có thể diễn ra đấu giá giữa các bên mua trong cùng một nước.
5. Ký hợp đồng: hợp đồng ghi rõ ngôn ngữ, lãnh thổ, hình thức, thời hạn, yêu cầu ghi tên tác giả và bản quyền, thường cả việc gửi bìa để bên bán xem trước.
6. Dịch và xuất bản: sau đó mới đến công đoạn dịch, biên tập và các thủ tục xuất bản trong nước.

Hợp đồng bản quyền có thời hạn. Khi hết hạn mà không gia hạn, đơn vị làm sách phải ngừng in, và quyền có thể sang tay một đơn vị khác. Đó là lý do người đọc thấy cùng một cuốn sách dịch, sau vài năm lại xuất hiện với bìa mới, bản dịch mới, tên công ty khác.

Đại lý bản quyền: người đứng giữa

Ở nhiều nước, nhất là thị trường tiếng Anh, tác giả thường có đại lý văn học đại diện: tìm nhà xuất bản cho bản thảo, thương lượng hợp đồng, rồi bán quyền dịch ra các nước. Với các thị trường xa và nhỏ hơn, đại lý chính thường làm việc qua các đại lý phụ trong khu vực, những người hiểu thị trường địa phương và biết đơn vị nào hợp với cuốn sách nào.

Với người đọc Việt Nam, điều này giải thích vài chuyện quen thuộc: vì sao sách nổi ở nước ngoài có khi vài năm sau mới có bản tiếng Việt (thời gian chờ đàm phán, dịch, xuất bản), vì sao có cuốn mãi không thấy (chưa ai mua quyền, hoặc giá quyền không hợp với số bản bán được dự kiến), và vì sao bản dịch "chui" không có hợp đồng là sách vi phạm bản quyền.

Những hội chợ sách quốc tế khác

• Hội chợ sách London: diễn ra vào mùa xuân, cũng nặng về giao dịch bản quyền, nhất là với thị trường tiếng Anh.
• Hội chợ sách thiếu nhi Bologna (Ý): mùa xuân, điểm hẹn chính của sách thiếu nhi và sách tranh, nổi tiếng với triển lãm tranh minh hoạ.
• Hội chợ sách quốc tế Guadalajara (Mexico): cuối năm, hội chợ lớn của thế giới nói tiếng Tây Ban Nha.
• Hội chợ sách quốc tế Bắc Kinh: cửa ngõ giao dịch bản quyền với thị trường sách tiếng Trung.

Các hội sách trong nước như Hội sách Thành phố Hồ Chí Minh hay các hội sách dịp Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21/4 thì chủ yếu hướng tới người đọc: mua sách, giao lưu tác giả, ra mắt sách mới.

Người đọc theo dõi thế giới bản quyền thế nào

1. Xem trang bản quyền đầu cuốn sách dịch: tên nguyên tác, năm xuất bản gốc, đơn vị nắm bản quyền, việc ấn bản tiếng Việt được xuất bản theo thoả thuận với ai.
2. Khi thích một tác giả nước ngoài chưa có sách tiếng Việt, có thể nhắn đề xuất đến các đơn vị làm sách hay làm dòng sách đó; nhiều nơi có kênh nhận góp ý.
3. Theo dõi tin về nước khách mời danh dự ở Frankfurt mỗi năm; đó thường là dịp nhiều sách của nước đó được dịch.
4. Không mua, không chia sẻ bản dịch không có bản quyền; chính những bản ấy làm đơn vị làm sách ngại mua quyền chính thức.