Những thư viện được gọi là đẹp nhất thế giới, như thư viện tu viện Admont ở Áo, Long Room của Trinity College Dublin, Biblioteca Vasconcelos ở Mexico City hay thư viện Tianjin Binhai ở Trung Quốc, đẹp không chỉ vì trang trí mà vì mỗi nơi là một ý tưởng về việc đọc. Đi từ phòng sách Baroque tới tòa nhà kính hiện đại, có thể thấy cách con người nghĩ về sách đã đổi thế nào: từ báu vật cất giữ, sang tri thức chung, rồi tới không gian sinh hoạt công cộng.
Thư viện như thánh đường của tri thức: Admont, Áo
Tu viện dòng Biển Đức ở Admont, vùng Styria nước Áo, có một phòng thư viện thường được giới thiệu là phòng thư viện tu viện lớn nhất thế giới, dài khoảng 70 mét. Phòng hoàn thành năm 1776 theo phong cách Baroque muộn, do kiến trúc sư Josef Hueber thiết kế. Trần vòm phủ bích hoạ của Bartolomeo Altomonte, giá sách màu trắng và vàng chạy dọc tường, nền lát đá nhiều màu, ánh sáng tràn vào từ hàng cửa sổ cao.
Ý tưởng ở đây rất rõ: tri thức là thứ thiêng liêng, cần một không gian như nhà thờ. Bích hoạ trên trần thể hiện các giai đoạn tri thức của nhân loại theo quan niệm thời ấy, từ khoa học tới mặc khải. Các tượng gỗ của nhà điêu khắc Josef Stammel, đặc biệt nhóm "Bốn điều sau cùng" (cái chết, phán xét, thiên đàng, hoả ngục), nhắc người đọc rằng mọi tri thức trần thế đều có giới hạn.
Hành lang sách gỗ: Long Room, Dublin
Thư viện Cổ (Old Library) của Trinity College Dublin, Ireland, được xây trong khoảng 1712–1732. Phòng chính, Long Room, dài và hẹp, hai bên là giá sách gỗ sẫm màu chia thành từng ngăn, xen giữa là tượng bán thân của các triết gia, nhà văn. Giữa thế kỷ 19, khi sách đã chật, mái phòng được nâng lên thành vòm gỗ cong như ngày nay để thêm tầng giá trên cao.
Long Room gắn với Sách Kells, bản Phúc Âm chép tay trang trí lộng lẫy khoảng thế kỷ thứ 9, trưng bày trong Thư viện Cổ. Mấy năm gần đây trường tiến hành một dự án tu bổ lớn, nhiều sách trong Long Room được chuyển đi tạm để làm sạch và bảo quản. Ai định đến nên xem thông báo của trường trước, vì việc tham quan có thể thay đổi theo tiến độ.
Ở đây, vẻ đẹp đến từ chính sự lặp lại: hàng nghìn gáy sách da nâu, những chiếc thang gỗ, ánh sáng mờ. Đó là cái đẹp của một kho tri thức tích luỹ qua nhiều thế kỷ.
Ánh sáng từ trên cao: phòng đọc thế kỷ 19
Thế kỷ 19 đem đến hai thứ làm thay đổi thư viện: số sách in tăng vọt và kết cấu sắt, kính. Thư viện Sainte-Geneviève ở Paris, do Henri Labrouste thiết kế, hoàn thành giữa thế kỷ 19, nổi tiếng với hàng vòm sắt mảnh đỡ mái phòng đọc, một trong những công trình công cộng đầu tiên phô bày kết cấu sắt thay vì che đi.
Phòng Đọc Lớn (Reading Room) của Bảo tàng Anh ở London, mở năm 1857, có mái vòm tròn, bàn đọc toả ra như nan hoa quanh quầy thủ thư ở giữa. Nhiều nhà văn, nhà tư tưởng thế kỷ 19 từng đọc ở đây, trong đó có Karl Marx. Kiểu phòng đọc tròn này thể hiện một lý tưởng: mọi bạn đọc đều ngồi cách nguồn tri thức một khoảng như nhau.
Đơn giản và công cộng: Thư viện Stockholm
Thư viện thành phố Stockholm, Thuỵ Điển, của kiến trúc sư Gunnar Asplund, mở năm 1928. Bên ngoài là khối trụ tròn đặt trên khối hộp, gần như không trang trí. Bước vào sảnh tròn, người đọc đứng giữa một vòng giá sách ba tầng ôm quanh.
Khác Admont, Stockholm không còn coi sách là báu vật giấu trong tu viện. Đây là thư viện kho mở, ai cũng có thể tự lấy sách trên giá, tinh thần của thư viện công cộng thế kỷ 20: tri thức thuộc về mọi người.
Thư viện như quảng trường: Vasconcelos và Tianjin Binhai
Biblioteca Vasconcelos, Mexico City
Mở năm 2006, thư viện mang tên José Vasconcelos (nhà giáo dục, nhà tư tưởng Mexico) do kiến trúc sư Alberto Kalach dẫn dắt thiết kế. Bên trong là một khoang lớn với những dãy giá sách như treo lơ lửng nhiều tầng, cầu thang, lối đi bằng kính đan nhau. Giữa không gian treo tác phẩm điêu khắc bộ xương cá voi của nghệ sĩ Gabriel Orozco. Thư viện từng phải đóng cửa một thời gian không lâu sau khai trương để sửa lỗi xây dựng, chuyện được báo chí Mexico nói nhiều.
Thư viện Tianjin Binhai, Trung Quốc
Khai trương năm 2017 tại khu Binhai, Thiên Tân, do văn phòng kiến trúc MVRDV của Hà Lan hợp tác với viện thiết kế địa phương. Nội thất nổi bật là những bậc giá sách lượn sóng chạy từ sàn lên trần, bao quanh một khối cầu phát sáng ở giữa (phòng hội thảo), nhìn từ ngoài như một con mắt. Ảnh chụp lan khắp thế giới, nhưng thư viện cũng bị nhận xét là nhiều ngăn trên cao không với tới được, một phần là hình in mô phỏng gáy sách. Cuộc tranh luận ấy đáng nhớ: thư viện đẹp trên ảnh và thư viện dùng được là hai chuyện khác nhau.
So sánh nhanh các thư viện
| Thư viện | Nước | Thời điểm | Ý tưởng nổi bật |
|---|---|---|---|
| Thư viện tu viện Admont | Áo | Hoàn thành 1776 | Tri thức như điều thiêng liêng, phòng sách như thánh đường |
| Long Room, Trinity College | Ireland | Xây 1712–1732, nâng vòm giữa thế kỷ 19 | Kho tri thức tích luỹ của một trường đại học |
| Sainte-Geneviève | Pháp | Giữa thế kỷ 19 | Kết cấu sắt lộ rõ, phòng đọc lớn cho công chúng |
| Phòng Đọc Lớn, Bảo tàng Anh | Anh | Mở 1857 | Phòng đọc tròn, bạn đọc quanh quầy thủ thư |
| Thư viện thành phố Stockholm | Thuỵ Điển | Mở 1928 | Kho mở, hình khối giản dị |
| Biblioteca Vasconcelos | Mexico | Mở 2006 | Giá sách lơ lửng, thư viện như quảng trường |
| Thư viện Tianjin Binhai | Trung Quốc | Mở 2017 | Bậc sách lượn sóng, không gian trình diễn |
Góc nhìn hôm nay: một thư viện đẹp cần gì
Nhìn qua các công trình này, có mấy yếu tố lặp lại ở những thư viện người ta muốn ngồi lâu: ánh sáng tự nhiên dịu, không chói lên trang sách; cảm giác được bao quanh bởi sách; những góc nhỏ để ngồi riêng; và lối đi rõ ràng để tìm sách. Trang trí chỉ là phần thêm.
Không cần đi xa để tập nhìn thư viện bằng con mắt ấy. Lần tới vào thư viện tỉnh, thư viện trường hay một quán sách nhỏ, thử để ý: ánh sáng đến từ đâu, chỗ nào mình muốn ngồi, vì sao. Còn nếu có dịp ghé những thư viện nổi tiếng kể trên, nên tìm hiểu trước nơi nào vẫn là thư viện đang hoạt động, nơi nào chủ yếu cho tham quan, để tôn trọng những người đang ngồi đọc ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Thư viện đẹp nhất thế giới là thư viện nào?
Không có danh hiệu chính thức nào, nhưng thư viện tu viện Admont ở Áo, Long Room ở Dublin, Biblioteca Vasconcelos ở Mexico City, Thư viện thành phố Stockholm và Tianjin Binhai ở Trung Quốc thường được nhắc tới. Mỗi nơi đẹp theo một ý tưởng khác nhau. Danh sách tuỳ người chọn và tiêu chí.
Long Room ở đâu?
Long Room là phòng chính của Thư viện Cổ thuộc Trinity College Dublin, Ireland, xây trong khoảng 1712–1732. Thư viện Cổ cũng là nơi trưng bày Sách Kells. Những năm gần đây nơi này đang tu bổ lớn, nên xem thông báo của trường trước khi đến.
Thư viện Tianjin Binhai có gì đặc biệt?
Thư viện mở năm 2017 ở Thiên Tân, nổi tiếng với những bậc giá sách lượn sóng từ sàn lên trần bao quanh một khối cầu phát sáng. Công trình do MVRDV hợp tác với viện thiết kế địa phương. Thư viện cũng bị phê bình vì nhiều ngăn trên cao không lấy được sách.
Thư viện tu viện Admont có từ bao giờ?
Phòng thư viện của tu viện dòng Biển Đức ở Admont, Áo, hoàn thành năm 1776 theo phong cách Baroque muộn. Phòng thường được giới thiệu là phòng thư viện tu viện lớn nhất thế giới. Trần vòm có bích hoạ của Bartolomeo Altomonte.
