Thư viện Quốc gia Việt Nam: lịch sử từ 1917, kho sách và cách sử dụng

Thư viện Quốc gia Việt Nam là thư viện trung tâm của cả nước, đặt tại số 31 Tràng Thi, Hà Nội, có gốc từ một thư viện do chính quyền thuộc địa Pháp lập năm 1917 và mang tên Thư viện Quốc gia từ năm 1958. Đây là nơi nhận lưu chiểu xuất bản phẩm trong nước, giữ luận án tiến sĩ bảo vệ tại Việt Nam và nhiều kho sách báo cũ hiếm có. Ai có nhu cầu đọc, nghiên cứu đều có thể làm thẻ theo quy định của thư viện; thủ tục và giờ phục vụ nên xem trên trang chính thức vì có thể thay đổi.

Từ thư viện thời Pháp thuộc đến Thư viện Quốc gia

Năm 1917, Toàn quyền Đông Dương ký nghị định lập một thư viện trung ương tại Hà Nội, cùng lúc với cơ quan quản lý lưu trữ và thư viện toàn Đông Dương. Thư viện mở cửa phục vụ bạn đọc vài năm sau đó, trong tòa nhà trên phố Tràng Thi, gần như vẫn là địa chỉ ngày nay.

Thời Pháp thuộc, thư viện từng mang những tên khác nhau. Qua nhiều biến động của thời cuộc, năm 1958 thư viện chính thức có tên Thư viện Quốc gia Việt Nam. Qua các thời kỳ, tòa nhà được cải tạo, xây thêm khối kho và phòng đọc, nhưng mặt tiền cũ và vị trí giữa trung tâm Hà Nội vẫn được giữ.

Có một điều nên nhớ khi đọc các bài giới thiệu trên mạng: mốc ngày tháng cụ thể của từng lần đổi tên đôi khi được ghi lệch nhau. Muốn trích dẫn chính xác, hãy dùng phần lịch sử trên cổng thông tin của chính Thư viện Quốc gia.

Thư viện Quốc gia giữ những gì

Kho lưu chiểu

Theo pháp luật về xuất bản, nhà xuất bản phải nộp lưu chiểu cho Thư viện Quốc gia Việt Nam một số bản của mỗi xuất bản phẩm. Nhờ vậy, về nguyên tắc, sách in hợp pháp ở Việt Nam đều có bản lưu ở đây, kể cả những cuốn in ít, đã tuyệt bản ngoài thị trường. Với người tìm một cuốn sách cũ của một nhà xuất bản đã giải thể, đây thường là đích đến cuối cùng.

Kho luận án tiến sĩ

Thư viện Quốc gia là nơi lưu giữ luận án tiến sĩ bảo vệ tại Việt Nam. Nghiên cứu sinh, giảng viên hay tìm đến kho này để biết một đề tài đã có ai làm chưa, làm đến đâu. Việc đọc, sao chụp luận án có quy định riêng để bảo vệ quyền tác giả.

Sách báo thời Pháp thuộc và sách Hán Nôm

Thư viện giữ một phần lớn sách, báo, tạp chí xuất bản ở Đông Dương thời Pháp thuộc, bằng tiếng Pháp, chữ quốc ngữ và chữ Hán. Đây là nguồn quý để tìm hiểu báo chí quốc ngữ thời kỳ đầu, văn học đầu thế kỷ 20, đời sống đô thị Hà Nội, Sài Gòn xưa. Ngoài ra có một kho sách Hán Nôm. Các tài liệu này phần nhiều phải đọc qua bản số hoá hoặc vi phim để bảo vệ bản gốc.

Thư viện số

Thư viện Quốc gia có hệ thống thư viện số, đưa lên mạng một phần sách cũ, báo xưa, luận án và tài liệu nội sinh. Một số tài liệu xem tự do, một số cần tài khoản bạn đọc, một số chỉ xem được tại thư viện. Tuỳ quyền tác giả của từng tài liệu.

Vai trò ít người để ý

Ngoài việc phục vụ bạn đọc, Thư viện Quốc gia làm những việc "hậu trường" cho cả mạng lưới thư viện:

• Hướng dẫn nghiệp vụ: biên soạn, dịch và phổ biến chuẩn biên mục, khung phân loại để các thư viện trong nước mô tả sách theo cùng một cách.
• Thư mục quốc gia: thống kê, giới thiệu những gì đã được xuất bản trong nước.
• Đào tạo, bồi dưỡng: tập huấn cho người làm thư viện ở địa phương.
• Hợp tác quốc tế: trao đổi tài liệu, tham gia các tổ chức như IFLA (Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội và Cơ quan Thư viện).

Nhờ những việc này mà khi tra cứu ở thư viện tỉnh nào, cách ghi tên sách, tác giả, ký hiệu xếp giá cũng tương đối giống nhau.

Đến Thư viện Quốc gia: nên chuẩn bị gì

• Xem trang chính thức trước khi đi: đối tượng được làm thẻ, giấy tờ cần mang, phí (nếu có), giờ mở cửa từng phòng đọc, ngày nghỉ. Các thông tin này thay đổi theo thời gian.
• Tra mục lục trực tuyến ở nhà: ghi lại tên tài liệu, ký hiệu kho, số đăng ký cá biệt. Kho đóng thì phải ghi phiếu yêu cầu, có ký hiệu sẵn sẽ nhanh hơn nhiều.
• Xác định rõ mình cần gì: đọc chơi, ôn thi, hay nghiên cứu một đề tài. Mỗi mục đích hợp với một phòng đọc khác nhau.
• Tính chuyện sao chụp: thư viện có quy định về số trang được sao, cách chụp ảnh tài liệu; tài liệu quý thường không được tự chụp.
• Đồ mang theo: túi xách lớn thường phải gửi tủ. Mang theo sổ, bút chì, máy tính nếu cần.

Thư viện Quốc gia và các thư viện lớn khác

Với nhu cầu đọc hằng tuần, thư viện tỉnh gần nhà tiện hơn nhiều. Thư viện Quốc gia phát huy nhất khi cần một tài liệu mà chỉ nơi giữ đầy đủ nhất mới có.

Góc nhìn hôm nay: một tòa nhà giữ trí nhớ in ấn của cả nước

Một trăm năm trước, phần lớn người Việt không đọc được chữ quốc ngữ. Hôm nay, kho lưu chiểu của Thư viện Quốc gia mỗi năm nhận thêm hàng vạn đầu sách. Đi qua các phòng đọc, có thể thấy một lát cắt của xã hội: sinh viên ôn thi, nhà nghiên cứu lật báo cũ, người hưu trí đọc báo ngày.

Nếu ở Hà Nội, một buổi sáng ở đây là cách hay để làm quen với thư viện "thật sự", nơi sách không chỉ để mượn mà để giữ. Nếu ở xa, thư viện số là cánh cửa: thử tìm tờ báo xuất bản đúng ngày sinh của ông bà, hoặc cuốn sách giáo khoa cũ mà bố mẹ từng học. Những tìm kiếm nhỏ như thế thường mở ra cả một buổi chiều đọc.