Muốn mượn sách ở thư viện công cộng, thường chỉ cần mang giấy tờ tùy thân đến quầy thủ thư, điền phiếu đăng ký và nhận thẻ bạn đọc; có thẻ rồi là được đọc tại chỗ, nhiều nơi cho mượn về nhà. Thủ tục, giờ mở cửa và khoản phí (nếu có) mỗi thư viện một khác và thay đổi theo thời gian, nên trước khi đi hãy xem trang thông tin chính thức hoặc gọi điện hỏi. Phần dưới đây là những điều chung nhất, để lần đầu bước vào không bỡ ngỡ.
Thư viện công cộng gần mình là thư viện nào
Ở Việt Nam, mạng lưới thư viện công cộng do Nhà nước lập gồm thư viện cấp tỉnh, thành phố (thường mang tên "Thư viện tỉnh…" hoặc "Thư viện Khoa học Tổng hợp…") và các thư viện, phòng đọc ở cấp cơ sở. Đứng trên cùng là Thư viện Quốc gia Việt Nam ở Hà Nội. Ở TP.HCM, nơi nhiều người tìm đến là Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM trên đường Lý Tự Trọng, khu trung tâm.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính từ tháng 7/2025, cả nước còn 34 tỉnh, thành và bỏ cấp huyện, nên một số thư viện đổi tên, sáp nhập hoặc chuyển chức năng. Cách nhanh nhất để biết thư viện nào đang mở gần mình là tra trên cổng thông tin của sở phụ trách văn hoá ở tỉnh, hoặc hỏi ngay tại nhà văn hoá phường, xã.
Ngoài thư viện công cộng còn có thư viện trường đại học, thư viện trường phổ thông, thư viện chuyên ngành (của viện nghiên cứu, bệnh viện…), thư viện cộng đồng. Thư viện trường thường chỉ phục vụ học sinh, sinh viên và giáo viên của trường; người ngoài muốn vào cần hỏi trước.
Làm thẻ bạn đọc: chuẩn bị những gì
Mỗi nơi một quy định, nhưng các thứ hay được hỏi là:
- Giấy tờ tùy thân: căn cước công dân, hộ chiếu, hoặc thẻ học sinh, sinh viên. Trẻ nhỏ chưa có giấy tờ thường làm thẻ qua cha mẹ, kèm giấy khai sinh hoặc thông tin trên giấy tờ của người giám hộ.
- Ảnh thẻ: một số nơi vẫn cần ảnh cỡ nhỏ, một số nơi chụp ngay tại quầy.
- Phiếu đăng ký: điền tại chỗ hoặc khai trực tuyến trước rồi đến nhận thẻ.
- Phí làm thẻ và tiền đặt cọc: có nơi miễn phí hoàn toàn, có nơi thu phí thẻ hằng năm hoặc giữ một khoản cọc khi mượn sách về nhà. Mức thu đổi theo từng thời kỳ, nên đừng tin con số trên bài viết cũ, kể cả bài đăng trên mạng xã hội.
Nhiều thư viện tỉnh đã cho đăng ký thẻ qua mạng. Khai trước ở nhà, lên quầy chỉ còn đối chiếu giấy tờ và nhận thẻ, đỡ phải xếp hàng vào sáng thứ Bảy.
Thẻ đọc tại chỗ và thẻ mượn về nhà
Nhiều thư viện tách hai loại quyền. Đọc tại chỗ nghĩa là được vào phòng đọc, lấy sách trên giá hoặc yêu cầu thủ thư mang sách trong kho ra, nhưng không mang ra khỏi thư viện. Mượn về nhà thì được đem sách về trong một thời hạn, thường kèm điều kiện chặt hơn: đặt cọc, giới hạn số cuốn, chỉ áp dụng cho một số kho sách. Hỏi rõ ngay lúc làm thẻ để khỏi cụt hứng khi đã chọn được cuốn ưng ý.
Mượn sách: các bước một lượt
- Tra cứu trước. Phần lớn thư viện tỉnh có mục lục trực tuyến. Gõ tên sách hoặc tác giả, xem thư viện có cuốn đó không, đang nằm ở kho nào và còn trên giá hay đã có người mượn.
- Ghi lại ký hiệu xếp giá. Dãy số và chữ in ở gáy sách cho biết cuốn sách nằm ở giá nào. Chụp màn hình kết quả tra cứu cho tiện.
- Lấy sách. Ở kho mở, tự đi tìm trên giá. Ở kho đóng, ghi phiếu yêu cầu hoặc báo thủ thư.
- Làm thủ tục mượn tại quầy hoặc ở máy mượn tự động nếu thư viện có. Thủ thư quét thẻ và mã trên sách, cho biết hạn trả.
- Giữ biên nhận hoặc ghi hạn trả vào lịch. Nhiều nơi gửi thư điện tử nhắc hạn; đừng trông cả vào đó.
Gia hạn, đặt trước, trả sách
Đọc chưa xong có thể xin gia hạn, tại quầy, qua điện thoại hoặc trong tài khoản trực tuyến. Thường không gia hạn được khi đã có người khác đặt trước cuốn đó. Ngược lại, thấy cuốn mình cần đang có người mượn, cứ đặt trước; khi sách về, thư viện báo và giữ cho mình vài ngày.
Trả trễ hạn ở nhiều nơi bị tính phí theo ngày hoặc tạm khoá quyền mượn. Làm mất, làm hỏng sách thì phải đền: bằng một bản giống hệt hoặc bằng tiền theo quy định của thư viện. Một số thư viện trên thế giới đã bỏ phí trả trễ vì thấy nó khiến người nghèo ngại quay lại; ở Việt Nam mỗi nơi một chính sách, hãy đọc nội quy.
Nội quy phòng đọc: những điều dễ quên
| Việc | Thường được phép | Thường bị hạn chế |
|---|---|---|
| Mang đồ vào | Máy tính xách tay, sổ ghi chép, bút chì | Túi lớn, ba lô (phải gửi tủ), đồ ăn |
| Uống nước | Bình có nắp ở khu vực cho phép | Cốc mở, đồ uống có màu cạnh sách |
| Chụp ảnh tài liệu | Vài trang để tham khảo cá nhân, không đèn flash | Chụp cả cuốn, chụp sách quý, báo cũ (cần hỏi) |
| Ghi chú | Trên giấy của mình | Viết, gạch, gấp mép vào sách thư viện |
| Nói chuyện | Thì thầm, ở khu thảo luận nhóm | Gọi điện trong phòng đọc yên lặng |
Kho sách quý, báo xưa, sách Hán Nôm thường có quy định riêng: đọc bản số hoá hoặc vi phim thay cho bản gốc, đeo găng, chỉ dùng bút chì. Đó không phải làm khó, mà là để những tờ giấy đã qua cả trăm năm còn sống thêm trăm năm nữa.
Đưa con đến thư viện lần đầu
Nhiều thư viện tỉnh có phòng đọc thiếu nhi riêng, bàn ghế thấp, sách tranh xếp quay bìa ra ngoài, có giờ kể chuyện hoặc sinh hoạt cuối tuần. Một vài kinh nghiệm cho buổi đầu:
- Đi vào giờ vắng, buổi sáng ngày thường hoặc đầu giờ chiều, để con tự do lật sách mà không sợ làm phiền ai.
- Cho con tự chọn ít nhất một cuốn, kể cả cuốn bố mẹ thấy "chẳng có gì". Cảm giác được chọn là thứ kéo trẻ quay lại.
- Dặn trước luật chơi đơn giản: nói nhỏ, lấy cuốn nào thì đặt lại đúng chỗ hoặc để vào xe gom sách.
- Nếu thư viện cho làm thẻ cho trẻ, để con tự cầm thẻ và tự đưa sách cho cô thủ thư. Với một đứa bé năm tuổi, đó là một nghi lễ thật.
Khi thư viện không có cuốn mình cần
Thư viện không thể có mọi cuốn sách. Trước khi bỏ cuộc, có mấy đường:
- Đề nghị bổ sung: nhiều thư viện có hòm thư hoặc biểu mẫu để bạn đọc đề xuất sách nên mua. Đề xuất đi kèm tên sách, tác giả, nhà xuất bản, năm in sẽ dễ được xét hơn.
- Mượn liên thư viện: một số thư viện liên kết với nhau để chuyển sách cho bạn đọc. Dịch vụ này không phải nơi nào cũng có, có thể mất phí và mất thời gian; hỏi thủ thư.
- Bản số hoá: sách cũ đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả có thể đã được số hoá hợp pháp trên thư viện số của Thư viện Quốc gia hoặc các thư viện lớn nước ngoài.
- Hỏi thủ thư: người làm nghề lâu năm thường biết cuốn đó nằm ở thư viện nào khác trong vùng, hoặc gợi ý một cuốn khác viết cùng đề tài.
Biến thư viện thành thói quen
Lý do lớn nhất khiến người ta làm thẻ xong rồi bỏ là không có nhịp. Vài cách để giữ nhịp:
- Gắn lượt trả sách vào một việc cố định trong tuần, ví dụ sáng Chủ nhật đi chợ thì ghé thư viện trả và mượn tiếp.
- Mỗi lần mượn một cuốn "chắc chắn đọc" và một cuốn "thử xem". Cuốn thử xem không hợp thì trả sớm, không áy náy, vì mình không bỏ tiền mua.
- Ngồi lại phòng đọc vài giờ cuối tuần. Một căn phòng yên tĩnh, nhiều người cùng đọc, có sức kéo người ta tập trung hơn phòng khách nhà mình.
- Theo dõi trang của thư viện để biết các buổi giới thiệu sách, triển lãm, ngày hội đọc, nhất là quanh Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21/4 hằng năm.
Câu hỏi thường gặp
Làm thẻ thư viện cần những giấy tờ gì?
Thường cần căn cước công dân hoặc hộ chiếu, với học sinh, sinh viên có thể dùng thẻ trường; một số nơi cần thêm ảnh thẻ. Trẻ em thường làm thẻ qua cha mẹ hoặc người giám hộ. Mỗi thư viện quy định khác nhau, nên xem trang chính thức hoặc gọi hỏi trước khi đến.
Làm thẻ thư viện có mất phí không?
Tùy thư viện: có nơi miễn phí, có nơi thu phí thẻ theo năm hoặc giữ tiền cọc khi cho mượn về nhà. Mức thu thay đổi theo thời gian nên không nên dựa vào con số trong bài viết cũ. Thông tin đúng nhất là ở quầy thủ thư hoặc trang của chính thư viện đó.
Mượn sách thư viện được bao lâu?
Thời hạn mượn và số cuốn được mượn mỗi lần do từng thư viện quy định, thường in trên biên nhận hoặc hiện trong tài khoản trực tuyến. Hầu hết nơi cho gia hạn nếu chưa có người đặt trước. Trả trễ có thể bị tính phí hoặc tạm khoá quyền mượn.
Thẻ thư viện tỉnh này có dùng được ở tỉnh khác không?
Thông thường thẻ chỉ dùng ở thư viện cấp thẻ và các điểm thuộc hệ thống của thư viện đó. Một số thư viện có liên kết, cho dùng chung tài nguyên số hoặc mượn liên thư viện. Muốn dùng ở nơi khác, cách chắc nhất là làm thêm thẻ tại đó.
Làm mất sách thư viện thì phải làm sao?
Báo ngay cho thủ thư thay vì để quá hạn. Thường thư viện cho đền bằng một bản sách giống hệt hoặc nộp tiền bồi hoàn theo quy định. Báo sớm giúp tránh phát sinh thêm phí trả trễ.
