Thư viện số là gì: mượn sách điện tử, sách nói hợp pháp ở thư viện

Thư viện số là kho tài liệu ở dạng số (sách điện tử, sách nói, báo, luận án, ảnh, bản quét sách cũ) mà thư viện cho bạn đọc truy cập qua mạng hoặc tại chỗ. Muốn mượn sách điện tử hợp pháp, thường cần thẻ bạn đọc của thư viện có mua bản quyền tài liệu đó, đăng nhập rồi đọc trên trình đọc của thư viện trong một thời hạn. Sách đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả thì có thể đọc tự do ở các kho số công khai.

Thư viện số khác một trang chia sẻ PDF ở chỗ nào

Điểm khác cốt lõi là bản quyền. Một thư viện số đàng hoàng chỉ đưa lên những gì nó có quyền đưa: sách đã thuộc phạm vi công cộng, tài liệu do chính cơ quan làm ra, hoặc sách điện tử thư viện đã mua giấy phép từ nhà xuất bản. Các trang tung file sách đang bán, sách mới dịch, là phát tán trái phép, gây thiệt hại trực tiếp cho tác giả, dịch giả và những người làm sách.

Thư viện số cũng khác cửa hàng sách điện tử: mình không mua cuốn sách, mà mượn nó trong một thời gian, giống như mượn sách giấy. Hết hạn, quyền đọc tự hết, không phải mang trả.

Ba loại tài liệu trong thư viện số

Cơ chế "một bản, một người mượn"

Nhiều người ngạc nhiên khi thấy sách điện tử trong thư viện cũng phải xếp hàng chờ, dù file số sao chép bao nhiêu cũng được. Lý do là giấy phép: thư viện thường mua mỗi giấy phép tương ứng với một lượt mượn cùng lúc. Có ba bản giấy phép thì chỉ ba người đọc cùng lúc; người thứ tư vào danh sách chờ.

Giấy phép sách điện tử cho thư viện ở nhiều nước còn có hạn: hết một số năm hoặc một số lượt mượn thì phải mua lại. Năm 2011, HarperCollins ở Mỹ áp giới hạn 26 lượt mượn cho mỗi bản sách điện tử bán cho thư viện, gây tranh luận lớn trong giới thư viện. Chuyện giá và điều khoản giấy phép đến nay vẫn là điểm căng giữa thư viện và nhà xuất bản ở nhiều nơi.

Vì sao không cho mượn thoải mái? Vụ kiện giữa các nhà xuất bản và tổ chức Internet Archive ở Mỹ là ví dụ rõ. Internet Archive tự quét sách giấy và cho mượn bản quét, đặc biệt nới rộng trong thời gian đại dịch. Năm 2023, toà án quận ở New York phán quyết việc cho mượn bản quét như vậy vi phạm quyền tác giả; năm 2024, toà phúc thẩm giữ nguyên phán quyết. Bài học: "có sách giấy" chưa đủ để thư viện tự số hoá rồi cho mượn sách còn bảo hộ.

Sách nào đã thuộc phạm vi công cộng

Ở Việt Nam, theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tài sản với phần lớn tác phẩm văn học được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và thêm 50 năm sau khi tác giả mất (một số loại hình như tác phẩm khuyết danh, điện ảnh, nhiếp ảnh có thời hạn tính khác). Hết thời hạn này, tác phẩm vào phạm vi công cộng, ai cũng có thể in lại, số hoá, chia sẻ, miễn là tôn trọng quyền nhân thân như ghi đúng tên tác giả, không xuyên tạc tác phẩm.

Cần lưu ý hai chuyện:

• Bản dịch là tác phẩm riêng. Một tiểu thuyết nước ngoài đã hết bảo hộ, nhưng bản dịch tiếng Việt có thể vẫn còn bảo hộ nếu dịch giả mất chưa đủ 50 năm.
• Mỗi nước một thời hạn. Một cuốn sách có thể đã tự do ở nước này mà còn bảo hộ ở nước khác. Các kho số quốc tế thường ghi rõ phạm vi áp dụng.

Những kho số công khai nên biết

• Thư viện số của Thư viện Quốc gia Việt Nam và thư viện số của nhiều thư viện tỉnh: sách báo cũ, tài liệu địa chí, luận án. Một số mục cần tài khoản bạn đọc.
• Thư viện số các trường đại học: giáo trình, luận văn, cơ sở dữ liệu tạp chí khoa học mà trường mua. Sinh viên thường đăng nhập bằng tài khoản trường.
• Project Gutenberg: kho sách điện tử phạm vi công cộng lâu đời nhất, khởi đầu từ năm 1971, phần lớn sách tiếng Anh và các ngôn ngữ châu Âu.
• Wikisource: văn bản tự do bản quyền do cộng đồng đánh máy, có cả phần tiếng Việt với nhiều văn bản cổ, văn bản hành chính, thơ văn đã hết bảo hộ.
• Thư viện số của các thư viện quốc gia nước ngoài: nhiều thư viện lớn châu Âu đã đưa lên mạng sách báo cũ, trong đó có tài liệu về Việt Nam thời thuộc địa.

Mượn sách điện tử: các bước thường gặp

1. Làm thẻ bạn đọc ở thư viện có dịch vụ sách điện tử, hỏi xem thẻ đã được kích hoạt quyền truy cập thư viện số chưa.
2. Đăng nhập cổng thư viện số hoặc ứng dụng thư viện chỉ định, bằng số thẻ và mật khẩu.
3. Tìm sách, bấm mượn. Nếu hết lượt, đặt chỗ chờ; thư viện báo khi tới lượt.
4. Đọc trong trình đọc của thư viện, trên máy tính, điện thoại hoặc máy đọc sách tương thích. Sách có khoá bản quyền thường không cho in hoặc sao chép nhiều.
5. Hết hạn, quyền đọc tự tắt. Đọc xong sớm thì bấm trả để người chờ được đọc.

Sách nói trong thư viện

Sách nói giúp người khiếm thị, người lớn tuổi mắt kém, người đi đường xa vẫn "đọc" được. Nhiều thư viện công cộng ở Việt Nam có phòng phục vụ người khiếm thị với sách chữ nổi và sách nói. Pháp luật về quyền tác giả của Việt Nam, phù hợp với Hiệp ước Marrakesh mà Việt Nam đã tham gia, có ngoại lệ cho phép làm bản định dạng dễ tiếp cận để phục vụ người khuyết tật đọc chữ in mà không cần xin phép từng tác giả, trong khuôn khổ luật định.

Nếu trong nhà có người khiếm thị, hãy hỏi thư viện tỉnh về dịch vụ này; nhiều người không biết là nó tồn tại.

Đọc số mà vẫn giữ được nhịp đọc sâu

Đọc trên màn hình dễ bị kéo sang thông báo, tin nhắn. Vài cách giữ tập trung khi đọc sách mượn từ thư viện số:

• Bật chế độ không làm phiền trong lúc đọc.
• Dùng máy tính bảng hoặc máy đọc sách riêng cho việc đọc nếu có, thay vì điện thoại đang chạy mạng xã hội.
• Dùng tính năng đánh dấu, ghi chú của trình đọc như ghi bên lề sách giấy, rồi chép những ý quan trọng ra sổ trước khi hạn mượn kết thúc.
• Tận dụng hạn mượn như một lời hẹn: còn mười bốn ngày là còn mười bốn buổi tối để đọc xong.