Thư viện cộng đồng là thư viện do người dân, dòng họ, nhà chùa, nhóm thiện nguyện hay một gia đình lập ra để cả thôn xóm cùng đọc, thường đặt ở nhà văn hoá thôn, sân đình, nhà riêng hay một phòng nhỏ trong trường. Luật Thư viện 2019 công nhận loại hình này. Muốn một tủ sách làng sống lâu, cần một chỗ khô ráo, một người giữ sách có tâm, sổ mượn đơn giản và nguồn sách mới đều đặn, chứ không chỉ một đợt quyên góp lớn.
Thư viện cộng đồng khác tủ sách góc phố thế nào
Tủ sách góc phố là chiếc tủ nhỏ đặt ngoài trời theo tinh thần "lấy một cuốn, góp một cuốn", không ai trông, không ghi chép. Thư viện cộng đồng thì có chỗ ngồi đọc, có người trông, có sổ cho mượn và trả, thường có giờ mở cửa. Nó gần với một phòng đọc thu nhỏ hơn là một chiếc hộp sách.
| Tủ sách góc phố | Thư viện cộng đồng, tủ sách làng | |
|---|---|---|
| Địa điểm | Ngoài trời, vỉa hè, cổng chung cư | Trong nhà: nhà văn hoá, đình, chùa, nhà riêng, trường |
| Người trông | Không có, ghé dọn định kỳ | Có người giữ sách, có giờ mở cửa |
| Mượn trả | Tự do, không ghi chép | Ghi sổ hoặc thẻ, có hạn trả |
| Sinh hoạt | Ít | Đọc truyện cho trẻ, câu lạc bộ đọc, lớp học hè |
| Quy mô sách | Vài chục cuốn | Vài trăm đến vài nghìn cuốn |
Những hình thức thường gặp ở Việt Nam
- Tủ sách nhà văn hoá thôn, tổ dân phố: đặt trong phòng sinh hoạt chung, nhiều nơi nhận sách luân chuyển từ thư viện tỉnh.
- Tủ sách dòng họ: đặt ở nhà thờ họ, gắn với việc khuyến học, ghi danh con cháu học giỏi. Ngoài sách đọc còn có gia phả, tài liệu về dòng họ.
- Thư viện chùa, nhà thờ: sách giáo lý kèm sách thiếu nhi, sách kỹ năng; trẻ em đến học giáo lý, sinh hoạt hè thì đọc luôn.
- Thư viện tư nhân mở cửa cho hàng xóm: một nhà giáo về hưu, một người mê sách mở căn phòng của mình. Luật Thư viện gọi đây là thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng.
- Tủ sách lớp học, điểm trường vùng xa: do giáo viên và các nhóm thiện nguyện góp, cho học sinh mượn về nhà.
Dựng một tủ sách làng từ đầu
Chọn chỗ đặt
Chỗ tốt là nơi người ta vẫn đi qua hằng ngày, nhất là trẻ con: cạnh sân chơi, gần trường, trong nhà văn hoá có mái che. Chỗ đó phải khô, tránh dột, tránh nắng chiếu thẳng vào gáy sách, có điện để đọc buổi tối. Một căn phòng đẹp nhưng khoá cửa cả tuần sẽ thua một góc hiên đơn sơ mà mở cửa mỗi chiều.
Chọn sách
Sách quyên góp thường nhiều mà không hợp: giáo trình đại học cũ, sách chuyên ngành, tạp chí cũ, sách đã rách. Nên chủ động nói rõ cần gì:
- Sách tranh và truyện cho trẻ từ mẫu giáo đến tiểu học, vì trẻ là người đọc đông nhất.
- Sách nông nghiệp, chăn nuôi, sức khoẻ phổ thông, pháp luật thường thức bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
- Truyện, tiểu thuyết Việt Nam và văn học dịch quen thuộc cho người lớn.
- Ở vùng có đồng bào dân tộc thiểu số, sách song ngữ hoặc sách tiếng dân tộc nếu có.
Mạnh dạn loại bỏ sách hỏng, sách lạc hậu (sách hướng dẫn luật đã hết hiệu lực, sách sức khoẻ với lời khuyên cũ). Kệ đầy sách không ai đọc làm người ta tưởng tủ sách chẳng có gì.
Sắp xếp đủ đơn giản
Không cần khung phân loại phức tạp. Chia vài nhóm lớn bằng màu dán gáy: xanh cho thiếu nhi, vàng cho truyện người lớn, đỏ cho sách kiến thức, đặt sách tranh quay bìa ra ngoài trên kệ thấp. Đánh số thứ tự mỗi cuốn và ghi vào một cuốn sổ là đủ để biết mình có gì.
Giữ cho tủ sách sống qua năm thứ hai
Phần lớn tủ sách cộng đồng không chết vì thiếu sách, mà vì thiếu người. Ba điều hay quyết định tuổi thọ:
- Người giữ sách cố định. Một người chịu trách nhiệm chính, có một hai người thay khi bận. Có thể là cô giáo, bác hưu trí, một nhóm học sinh lớp lớn thay phiên.
- Giờ mở cửa đều. Ít mà đều tốt hơn nhiều mà thất thường, ví dụ chiều thứ Bảy và Chủ nhật, hoặc sau giờ tan trường.
- Có hoạt động. Một buổi đọc truyện cho trẻ, một buổi giới thiệu sách nuôi trồng, một cuộc thi kể chuyện dịp hè, kéo người đến hơn mọi tấm biển.
Sổ mượn chỉ cần mấy cột: ngày mượn, tên người mượn, số sách, ngày trả. Mất sách là chuyện thường; đừng biến người giữ tủ thành người đi đòi nợ. Một tủ sách mất mỗi năm vài chục cuốn nhưng có trăm người đọc là tủ sách thành công.
Kẻ thù thầm lặng của tủ sách làng là độ ẩm. Nhà văn hoá thôn thường đóng cửa nhiều ngày liền, mùa mưa hay mùa nồm là sách bốc mùi, lên mốc, cá bạc gặm bìa. Kê kệ cách tường và cách nền vài phân, chọn tủ có cửa nhưng mở ra cho thoáng vào ngày khô ráo, để vài gói hút ẩm trong tủ, và mỗi lần mở cửa thì lau bụi, rút vài cuốn ra xem. Cuốn nào chớm mốc phải tách riêng ngay kẻo lây sang cả ngăn.
Kết nối với thư viện tỉnh
Nhiều thư viện tỉnh có hoạt động luân chuyển sách: gửi về cơ sở từng bộ sách, sau một thời gian đổi bộ khác. Nhờ vậy tủ sách nhỏ luôn có sách mới mà không phải mua. Một số nơi còn có xe thư viện lưu động về trường học, xã vùng xa. Liên hệ thư viện tỉnh hoặc cán bộ văn hoá xã, phường để hỏi về các chương trình đang có. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, đầu mối có thể đã thay đổi, nên hỏi trực tiếp là chắc nhất.
Về thủ tục, Luật Thư viện 2019 có quy định về việc thành lập và thông báo hoạt động đối với thư viện cộng đồng, thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng. Trước khi treo biển "thư viện", hãy hỏi cán bộ văn hoá ở xã, phường để biết mình cần làm gì, nếu có.
Góc nhìn hôm nay: căn phòng nhỏ, sức lan lớn
Với một đứa trẻ ở thôn xa, tủ sách nhà văn hoá có khi là nơi duy nhất trong bán kính vài cây số có sách không phải sách giáo khoa. Nhiều người lớn bây giờ vẫn nhớ cuốn truyện đầu tiên mình mượn từ một tủ sách như thế.
Nếu muốn góp tay, thay vì gom một thùng sách cũ, hãy hỏi tủ sách đang thiếu gì, góp một bộ sách tranh mới, nhận đọc truyện cho trẻ một buổi chiều mỗi tháng, hoặc giúp nhập danh mục sách. Những việc nhỏ và đều đặn giữ cho căn phòng ấy sáng đèn lâu hơn mọi đợt quyên góp rầm rộ.
Câu hỏi thường gặp
Thư viện cộng đồng là gì?
Thư viện cộng đồng là thư viện do người dân, tổ chức hoặc nhóm cộng đồng lập ra để phục vụ chung cho một thôn xóm, khu dân cư. Thường đặt ở nhà văn hoá, đình, chùa, nhà riêng hoặc trường học. Luật Thư viện 2019 của Việt Nam có nêu loại hình thư viện cộng đồng.
Mở tủ sách cho trẻ ở quê cần những gì?
Cần một chỗ khô ráo, dễ ghé, một người giữ sách cố định, sách hợp lứa tuổi và một cuốn sổ mượn trả đơn giản. Giờ mở cửa đều đặn và vài hoạt động như đọc truyện cuối tuần giúp tủ sách có người đến. Hỏi thư viện tỉnh về sách luân chuyển để có sách mới định kỳ.
Quyên góp sách cho thư viện làng nên chọn sách nào?
Nên chọn sách tranh, truyện thiếu nhi, sách kiến thức phổ thông, sách nông nghiệp và sức khoẻ dễ hiểu, truyện cho người lớn. Hạn chế giáo trình chuyên ngành, sách hỏng, sách có thông tin lỗi thời. Tốt nhất là hỏi tủ sách đang thiếu gì trước khi gửi.
Mở thư viện tư nhân có cần xin phép không?
Luật Thư viện 2019 có quy định về thành lập và thông báo hoạt động với thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng và thư viện cộng đồng. Yêu cầu cụ thể tuỳ quy mô và cách tổ chức. Nên hỏi cán bộ văn hoá ở xã, phường trước khi mở.
