Không có một cách sắp xếp tủ sách ở nhà đúng cho mọi người: cách tốt nhất là cách giúp mình tìm ra cuốn cần trong chưa đầy một phút và nhìn vào thì muốn đọc. Phần lớn tủ sách gia đình hợp với kiểu chia theo nhóm lớn (văn học, kiến thức, thiếu nhi, sách tham khảo) rồi trong mỗi nhóm xếp theo tên tác giả, cộng thêm một ngăn riêng cho những cuốn "đang đọc" và "sẽ đọc".
Trước khi xếp: biết mình đang có gì
Lôi hết sách ra một lượt nghe thì mệt, nhưng là bước đáng làm nhất. Nhìn đống sách trên sàn nhà, ta mới thấy mình có ba bản cùng một cuốn, cả chồng sách học thời sinh viên, và những cuốn mua về chưa từng mở.
Chia sách thành bốn nhóm thô:
- Đọc rồi và muốn giữ: sách mình yêu, sách sẽ đọc lại, sách để con đọc sau này.
- Chưa đọc và vẫn muốn đọc.
- Sách tra cứu, dùng thường xuyên: từ điển, sách nấu ăn, sách chuyên môn.
- Không còn cần: sách đọc một lần là đủ, sách lỗi thời, sách được tặng mà không hợp gu.
Nhóm cuối có thể tặng thư viện xã, tủ sách trường học, tủ sách cộng đồng, hoặc đổi với bạn bè. Không ai bắt phải bỏ sách; nhưng một tủ sách thở được thì dễ đọc hơn tủ sách nhồi kín.
Các cách xếp phổ biến và hợp với ai
| Cách xếp | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Theo nhóm chủ đề, thể loại | Dễ tìm khi đang muốn đọc một loại sách | Có sách khó xếp vào nhóm nào | Hầu hết gia đình |
| Theo tên tác giả (A–Z) | Tìm cực nhanh khi nhớ tên tác giả | Sách cùng đề tài nằm rải rác | Tủ nhiều văn học |
| Theo quốc gia, ngôn ngữ | Thấy rõ mình đọc rộng hay hẹp | Lúng túng với tác giả nhiều quốc tịch | Người mê văn học dịch |
| Theo màu gáy sách | Đẹp mắt, hợp phòng khách | Khó tìm nếu không nhớ màu bìa | Tủ nhỏ, chủ yếu trang trí |
| Theo thời điểm đọc | Tủ sách thành nhật ký đọc | Người khác không tìm được | Người đọc một mình, thích kỷ niệm |
| Theo khổ sách | Tiết kiệm chỗ, kệ gọn | Tách rời sách cùng nhóm | Nhà chật, nhiều khổ sách lạ |
Kết hợp vài cách là bình thường: chia nhóm lớn theo chủ đề, trong nhóm văn học thì xếp theo tác giả, sách khổ lớn (sách ảnh, sách nghệ thuật) nằm ngang ở ngăn dưới cùng.
Ngăn "đang đọc" và kệ "sẽ đọc"
Hai ngăn đặc biệt giúp tủ sách thành nơi bắt đầu đọc, chứ không chỉ nơi cất sách:
- Ngăn đang đọc: đặt ở chỗ dễ với nhất, gần chỗ ngồi đọc, chỉ để những cuốn đang dở. Thấy ngăn này đầy quá mười cuốn là dấu hiệu nên chọn lại.
- Kệ sẽ đọc: người Nhật có chữ tsundoku chỉ thói mua sách về chất đống chưa đọc. Thay vì xấu hổ, hãy cho đống sách ấy một kệ riêng, sắp theo thứ tự muốn đọc. Nhà văn Umberto Eco có một thư viện cá nhân rất lớn, phần lớn chưa đọc; Nassim Nicholas Taleb gọi kiểu tủ sách ấy là "phản thư viện", nhắc người ta nhớ còn bao điều mình chưa biết.
Đặt sách lên kệ cho đúng
- Dựng sách thẳng đứng, không để nghiêng lâu ngày làm cong gáy. Ngăn chưa đầy thì dùng chặn sách.
- Không nhét quá chặt: rút sách ra khó sẽ làm rách đầu gáy. Nên chừa một khoảng nhỏ đủ đưa ngón tay vào.
- Sách khổ lớn, nặng nằm ngang ở ngăn dưới, xếp chồng không quá cao.
- Không kéo sách bằng mép trên của gáy; đẩy hai cuốn bên cạnh vào rồi cầm giữa thân sách.
- Kéo gáy sách ra sát mép kệ cho thẳng hàng. Kệ gọn mắt hơn nhiều mà không tốn một xu.
Chọn kệ và vị trí trong nhà
Kệ
Phần lớn sách văn học vừa ngăn sâu khoảng 25–30 cm; ngăn sâu hơn thì hay bị xếp hai lớp, lớp trong bị quên. Đợt kệ dài bằng ván ép mỏng, chất đầy sách sẽ võng dần theo thời gian, nên chọn đợt ngắn hoặc có thanh đỡ giữa. Kệ cao phải bắt vít neo vào tường, nhất là nhà có trẻ nhỏ hay trèo; kệ sách đổ là tai nạn có thật.
Vị trí
Tránh tường hay thấm, tường giáp nhà tắm, sát cửa sổ có nắng chiều chiếu thẳng. Đặt kệ cách tường một chút cho thoáng. Ở miền Bắc mùa nồm, kệ đặt sát tường ngoài dễ bị ẩm ngay.
Giữ sách khô trong mùa nồm, mùa mưa
Ngày nồm nặng, đóng cửa thay vì mở, vì không khí ẩm tràn vào gặp tường lạnh là đọng nước. Bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà trong phòng để sách; tủ kính có cửa thì để vài gói hút ẩm và thay khi bão hoà. Hết nồm mới mở cửa cho thoáng, rút vài cuốn ở mỗi ngăn ra xem có mùi ẩm, chấm mốc hay con cá bạc ánh bạc chạy ra không. Sách được lấy ra đọc, lau bụi thường xuyên ít khi bị mọt; sách nằm im nhiều năm ở ngăn tối mới là sách gặp chuyện. Cuốn nào chớm mốc thì tách riêng, phơi khô chỗ thoáng (không phơi nắng gắt) rồi mới chải nhẹ ở ngoài trời, đeo khẩu trang.
Tủ sách nhà có trẻ
Sách của trẻ cần cách xếp khác hẳn người lớn:
- Quay bìa ra ngoài. Trẻ nhỏ chọn sách bằng hình bìa, không bằng chữ trên gáy. Kệ mặt tiền nông hoặc giỏ đựng sách hợp hơn kệ thường.
- Đặt thấp, ngang tầm tay trẻ, để con tự lấy, tự cất.
- Xoay vòng: mỗi lần chỉ bày khoảng mười, hai mươi cuốn, cất bớt phần còn lại, vài tuần đổi một lượt. Cuốn cũ quay lại sẽ như sách mới.
- Để con góp ý: cho con tự đặt tên cho các ngăn ("ngăn khủng long", "ngăn truyện ngủ"). Tủ sách của mình thì mình muốn giữ gọn.
Làm danh mục sách ở nhà
Khi tủ sách vượt vài trăm cuốn, một danh mục đơn giản giúp khỏi mua trùng và biết ai đang mượn cuốn nào. Chỉ cần một bảng tính với các cột: tên sách, tác giả, dịch giả, nhà xuất bản, năm in, vị trí (kệ, ngăn), tình trạng (đã đọc, chưa đọc), cho ai mượn, ngày mượn.
Cột "cho ai mượn" quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Sách cho mượn mà không ghi lại là sách sẽ không về.
Với những ai thích làm kỹ, có thể ghi thêm ISBN, mã số in ở bìa sau, để tra thông tin nhanh. Còn nếu chỉ có một kệ sách, đừng bận tâm danh mục; nhìn là thấy.
Góc nhìn hôm nay: tủ sách nói gì về mình
Khách đến nhà thường dừng trước tủ sách lâu hơn trước tủ rượu hay tủ cúp. Tủ sách là một tấm chân dung không cố ý: nó cho thấy mình từng quan tâm điều gì, ở giai đoạn nào của đời.
Thỉnh thoảng sắp xếp lại không chỉ để gọn, mà để gặp lại những cuốn mình đã quên. Nhiều người kể rằng đợt dọn tủ sách nào cũng kết thúc bằng việc ngồi bệt xuống sàn, đọc lại một cuốn cũ. Nếu chuyện đó xảy ra, nghĩa là tủ sách đang làm đúng việc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Nên sắp xếp sách theo thể loại hay theo tác giả?
Với tủ sách gia đình, chia nhóm lớn theo thể loại rồi trong mỗi nhóm xếp theo tên tác giả là cách dễ dùng nhất. Xếp thuần theo tác giả hợp với tủ toàn văn học. Quan trọng là cả nhà hiểu cùng một cách xếp.
Xếp sách theo màu có nên không?
Xếp theo màu gáy rất đẹp mắt và hợp với tủ sách nhỏ ở phòng khách. Nhược điểm là khó tìm nếu không nhớ màu bìa. Có thể kết hợp: một kệ trang trí theo màu, phần còn lại xếp theo thể loại.
Kệ sách nên sâu bao nhiêu?
Phần lớn sách văn học vừa với ngăn sâu khoảng 25–30 cm. Sách ảnh, sách nghệ thuật khổ lớn cần ngăn sâu hơn ở phía dưới. Ngăn quá sâu dễ bị xếp hai lớp và quên mất lớp trong.
Có nên dựng sách nằm ngang không?
Sách khổ lớn, nặng nên nằm ngang để không cong gáy và không đè bìa. Sách cỡ thường nên dựng thẳng, có chặn sách nếu ngăn chưa đầy. Không nên để sách nghiêng lâu ngày.
Làm gì với sách không còn đọc nữa?
Có thể tặng thư viện xã, tủ sách trường học, tủ sách cộng đồng hoặc đổi với bạn bè. Trước khi tặng nên hỏi nơi nhận có cần loại sách đó không. Sách hỏng nặng, thông tin lỗi thời thì không nên gửi đi.
