Lịch sử sách điện tử và máy đọc sách: từ Dự án Gutenberg đến mực điện tử

Sách điện tử thường được tính từ ngày 4 tháng 7 năm 1971, khi sinh viên Michael Hart gõ bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ vào máy tính của Đại học Illinois và mở ra Dự án Gutenberg. Ba mươi năm sau, công nghệ mực điện tử ra đời từ phòng thí nghiệm MIT mới cho phép làm máy đọc sách có màn hình giống giấy, phổ biến từ giữa thập niên 2000. Lịch sử ngắn ấy đặt ra những câu hỏi rất cũ của nghề sách: cuốn sách là vật thể hay là văn bản, mua sách là mua gì.

Giấc mơ thư viện trong một chiếc bàn

Năm 1945, kỹ sư Vannevar Bush viết bài "As We May Think" trên tạp chí The Atlantic, phác ra một thiết bị tưởng tượng gọi là Memex: một chiếc bàn chứa cả thư viện trên vi phim, người dùng có thể gọi ra bất cứ trang nào và nối các trang với nhau. Những năm 1960, Ted Nelson đặt ra từ "siêu văn bản". Còn ý tưởng sách đọc trên màn hình đã xuất hiện nhiều lần trong khoa học viễn tưởng. Nhưng phải có máy tính nối mạng, sách điện tử mới có chỗ sống.

Dự án Gutenberg: thư viện của những người tình nguyện

Michael Hart được cấp một khoản thời gian sử dụng máy tính lớn ở Đại học Illinois. Ông cho rằng giá trị lớn nhất của máy tính là lưu trữ và sao chép văn bản vô hạn, nên gõ bản Tuyên ngôn Độc lập và chia sẻ cho những người dùng khác trên mạng lúc đó. Từ đó, Dự án Gutenberg lấy tên người thợ in Mainz, đưa lên mạng những tác phẩm đã hết hạn bảo hộ bản quyền, do tình nguyện viên gõ lại hoặc quét, nhận dạng chữ và đọc soát. Đến nay dự án có hàng chục nghìn đầu sách, chủ yếu tiếng Anh, tải miễn phí hợp pháp.

Cách làm của Dự án Gutenberg phản ánh một quan điểm: sách điện tử nên là văn bản thuần, đọc được trên mọi máy, không khoá. Quan điểm ấy về sau va chạm với mô hình thương mại của ngành xuất bản.

Những máy đọc sách đầu tiên

Thập niên 1990 có nhiều thử nghiệm: đĩa CD-ROM chứa từ điển, bách khoa; máy đọc sách bỏ túi chạy đĩa nhỏ; những thiết bị đọc sách chuyên dụng màn hình tinh thể lỏng cuối thập niên 1990. Phần lớn thất bại vì màn hình mỏi mắt, pin yếu, sách ít, giá cao.

Năm 2000, Stephen King phát hành truyện vừa Riding the Bullet chỉ ở dạng điện tử, và lượng tải về trong vài ngày đầu lên tới hàng trăm nghìn lượt, gây chấn động ngành xuất bản. Nhưng phần lớn người đọc đọc trên máy tính bàn, máy xách tay, chưa có thiết bị nào thật dễ chịu cho việc đọc dài.

Mực điện tử: màn hình giống giấy

Khác biệt lớn nhất giữa đọc giấy và đọc màn hình máy tính thời ấy là ánh sáng. Màn hình thường tự phát sáng; giấy thì phản chiếu ánh sáng xung quanh. Ý tưởng làm "giấy điện tử" đã có từ thập niên 1970 tại trung tâm nghiên cứu Xerox PARC. Năm 1997, nhóm của Joseph Jacobson ở MIT Media Lab lập công ty E Ink để thương mại hoá công nghệ điện di vi nang:

• Màn hình chứa hàng triệu viên nang siêu nhỏ, mỗi viên có hạt trắng và hạt đen mang điện tích trái dấu lơ lửng trong chất lỏng.
• Đặt điện thế, hạt trắng hoặc hạt đen nổi lên mặt, tạo điểm sáng hoặc tối.
• Khi đã hiện xong, hình ảnh giữ nguyên mà không cần điện. Máy chỉ tốn pin lúc lật trang, nên một lần sạc dùng được nhiều tuần.
• Màn hình phản chiếu ánh sáng như giấy, đọc tốt dưới nắng, nhưng chậm, khó hiển thị màu và hình động.

Năm 2004, Sony bán ở Nhật Bản máy Librié, thường được coi là máy đọc sách thương mại đầu tiên dùng mực điện tử. Năm 2007, Amazon ra máy Kindle đầu tiên, kèm kết nối không dây tải sách trực tiếp từ cửa hàng. Từ đây máy đọc sách mực điện tử thành một loại thiết bị phổ biến; năm 2010 máy tính bảng ra đời, đưa sách điện tử lên màn hình màu đa năng.

Định dạng: PDF, EPUB và chuyện "trang"

PDF giữ nguyên dàn trang như bản in: hợp với sách nhiều hình, tài liệu kỹ thuật, nhưng đọc trên màn hình nhỏ phải phóng to, kéo ngang. EPUB là định dạng mở, nội dung "chảy" theo màn hình: người đọc đổi cỡ chữ, phông chữ, khoảng cách dòng, và số trang thay đổi theo. Đó là một thay đổi lặng lẽ nhưng sâu: lần đầu tiên từ thời Gutenberg, "trang 47" không còn là một vị trí cố định. Các máy đọc phải dùng vị trí, phần trăm hoặc số trang tham chiếu từ bản in để người đọc trích dẫn cho nhau.

Mua sách điện tử là mua gì

Với sách giấy, người mua sở hữu một vật thể: cho mượn, tặng, bán lại, để lại cho con cháu. Với sách điện tử thương mại, người mua thường chỉ có giấy phép đọc trên những thiết bị nhất định, kèm khoá kỹ thuật chống sao chép (DRM). Năm 2009, một vụ việc trở thành ví dụ kinh điển: Amazon từ xa xoá khỏi máy của người dùng các bản sách điện tử 1984 và Trại súc vật của George Orwell do bên bán không có quyền phát hành, rồi hoàn tiền và xin lỗi. Sự trớ trêu khi cuốn sách bị "biến mất" lại chính là 1984 làm vụ việc được nhắc mãi.

Vì vậy nhiều người đọc giữ cả hai: sách điện tử cho tiện đi lại, tra cứu, chữ to; sách giấy cho những cuốn muốn giữ lâu, ghi chú, cho mượn. Thư viện số hợp pháp cho mượn sách điện tử theo lượt, như ở thư viện giấy; chuyên mục thư viện của trang này có bài riêng về cách mượn.

Sách điện tử có giết sách giấy không

Đầu thập niên 2010, nhiều dự đoán cho rằng sách giấy sẽ sớm biến mất. Thực tế ở nhiều thị trường lớn, sau giai đoạn tăng nhanh, thị phần sách điện tử chững lại và sách giấy vẫn giữ phần lớn. Sách nói lại tăng mạnh. Lịch sử sách có tiền lệ: cuộn giấy cói sống song song với codex hàng trăm năm, sách chép tay còn tồn tại mấy chục năm sau Gutenberg. Hình thức mới hiếm khi xoá sổ hình thức cũ ngay, mà chia lại vai trò.

Góc nhìn hôm nay: dùng sách điện tử cho khéo

• Tìm sách hợp pháp miễn phí. Dự án Gutenberg, kho sách công cộng của các thư viện lớn có hàng chục nghìn tác phẩm kinh điển hết hạn bản quyền. Không cần và không nên dùng bản lậu.
• Chọn định dạng hợp nội dung. Tiểu thuyết đọc EPUB thoải mái; sách nhiều hình, sách học nên dùng PDF hoặc bản giấy.
• Giữ ghi chú của mình. Nhiều phần mềm cho xuất phần đánh dấu, ghi chú ra tệp riêng; nên làm định kỳ để không phụ thuộc vào một tài khoản.
• Thử cả máy mực điện tử lẫn máy tính bảng. Màn hình mực điện tử thường dễ chịu khi đọc dài; máy tính bảng hợp truyện tranh, sách ảnh.