Light novel và tiểu thuyết mạng là gì: hai hình thức đọc khác nhau ra sao

Light novel là một dạng tiểu thuyết xuất bản của Nhật Bản, viết bằng văn xuôi dễ đọc, nhiều đối thoại, in khổ sách bỏ túi và có tranh minh hoạ theo phong cách anime, manga. Tiểu thuyết mạng (web novel) là tiểu thuyết đăng trực tuyến theo từng chương, cập nhật đều đặn, viết và đọc gần như song song. Hai khái niệm hay bị dùng lẫn, nhưng khác nhau về cách ra đời, độ dài và nhịp đọc; nhiều light novel hiện nay lại bắt đầu từ tiểu thuyết mạng.

Light novel: định nghĩa theo hình thức xuất bản

Chữ "light novel" (tiếng Nhật raito noberu, gọi tắt ranobe) là từ tiếng Anh do người Nhật ghép, không có trong tiếng Anh bản ngữ trước đó. Thuật ngữ được cho là xuất hiện khoảng đầu thập niên 1990 trong cộng đồng người đọc Nhật, rồi dần thành tên gọi chung của dòng sách này. Trước đó, những cuốn tiểu thuyết nhắm vào người đọc trẻ, có tranh minh hoạ, đã tồn tại ở Nhật nhiều năm dưới những tên khác.

Điều đáng chú ý là light novel không được định nghĩa bằng nội dung. Nó có thể là phiêu lưu, kỳ ảo, học đường, trinh thám, tình cảm, khoa học viễn tưởng. Điều làm nên light novel là một tập hợp đặc điểm hình thức:

• Khổ sách: thường in khổ bunko, sách bỏ túi nhỏ khoảng bằng khổ A6, mỗi tập vài trăm trang.
• Tranh minh hoạ: bìa màu, vài trang màu đầu sách và tranh đen trắng rải rác bên trong, do hoạ sĩ phong cách anime, manga vẽ. Hoạ sĩ minh hoạ thường được ghi tên trang trọng trên bìa cạnh tác giả.
• Văn phong: câu ngắn, đoạn ngắn, nhiều đối thoại, thường kể ngôi thứ nhất, nhịp nhanh. Trang sách thoáng, nhiều khoảng trắng.
• Dạng bộ: phần lớn ra theo bộ nhiều tập, mỗi tập vài tháng một lần.
• Nhà xuất bản: ra dưới các nhãn sách (imprint) chuyên dòng light novel của các nhà xuất bản Nhật.

Vài bộ light novel thường được nhắc

Những ví dụ dưới đây hay được dẫn khi bàn về lịch sử dòng sách, chỉ nhằm giúp hình dung thể loại:

• Slayers của Kanzaka Hajime (từ 1990): phiêu lưu kỳ ảo hài hước, một trong những bộ định hình phong cách thập niên 1990.
• Kino no tabi (Hành trình của Kino) của Sigsawa Keiichi (từ 2000): mỗi chương là một đất nước kỳ lạ, gần ngụ ngôn, cho thấy light novel không chỉ có hài hước học đường.
• Loạt Suzumiya Haruhi của Tanigawa Nagaru (từ 2003): rất thành công cả ở Nhật và quốc tế sau khi được chuyển thể anime.

Nhiều bộ light novel được chuyển thể thành manga và anime, và chính các bản chuyển thể là con đường đưa phần lớn người đọc quốc tế đến với nguyên tác.

Tiểu thuyết mạng: định nghĩa theo cách đăng tải

Tiểu thuyết mạng là khái niệm rộng hơn và không gắn với một nước. Điểm chung là tác phẩm ra đời trên mạng, đăng từng chương, người đọc theo dõi khi tác giả còn đang viết. Mỗi nền văn hoá đọc phát triển theo cách riêng:

• Ở Trung Quốc, tiểu thuyết mạng phát triển thành một ngành lớn từ đầu những năm 2000, với những bộ truyện dài hàng triệu chữ cập nhật mỗi ngày, mô hình người đọc trả phí theo chương. Nhiều dòng nội dung quen thuộc với người đọc Việt như tiên hiệp, ngôn tình, xuyên không đi qua kênh này.
• Ở Hàn Quốc, tiểu thuyết mạng gắn chặt với truyện tranh mạng: nhiều truyện tranh mạng nổi tiếng chuyển thể từ tiểu thuyết mạng, rồi lại lên phim truyền hình.
• Ở Nhật, từ thập niên 2010, rất nhiều light novel bắt đầu là truyện đăng tự do trên mạng, được nhà xuất bản chọn, biên tập lại, thêm tranh minh hoạ và in thành sách. Ranh giới hai khái niệm vì thế mờ dần.
• Ở Việt Nam, bên cạnh truyện dịch, ngày càng nhiều tác giả Việt viết và đăng truyện dài kỳ trên mạng, một số được in thành sách.

Nhận diện văn phong: vì sao đọc "nhanh" như vậy

Thoại chiếm phần lớn trang

Cả light novel lẫn tiểu thuyết mạng thường dựa vào đối thoại để đẩy truyện. Miêu tả ngắn, đôi khi chỉ một câu, nhường chỗ cho lời nhân vật. Người đọc quen văn học cổ điển có thể thấy "mỏng", nhưng đây là lựa chọn hình thức hợp với nhịp đọc trên điện thoại và sách bỏ túi.

Ngôi thứ nhất và độc thoại nội tâm

Nhiều light novel kể ngôi thứ nhất, với giọng nhân vật chính bình luận, tự giễu, nói thẳng với người đọc. Giọng kể ấy tạo cảm giác gần gũi, gần với lối kể chuyện miệng.

Móc câu cuối chương

Tiểu thuyết mạng sống nhờ người đọc quay lại ngày mai, nên gần như chương nào cũng kết bằng một tình huống treo. Đây là kỹ thuật cũ: tiểu thuyết đăng báo nhiều kỳ ở thế kỷ 19, như nhiều tác phẩm của Charles Dickens hay Alexandre Dumas, cũng dùng y như vậy.

Tiêu đề dài như câu tóm tắt

Từ khoảng thập niên 2010, nhiều light novel có tiêu đề rất dài, gần như một câu tóm tắt cả tiền đề truyện. Lý do thực tế: giữa hàng nghìn truyện đăng mạng, tiêu đề dài giúp người đọc biết ngay truyện nói về gì.

Đọc light novel và tiểu thuyết mạng một cách tỉnh táo

• Đọc bản có bản quyền. Nhiều bộ light novel và tiểu thuyết mạng đã có bản dịch tiếng Việt chính thức. Bản dịch lậu, nhất là bản "convert" dịch máy thô, vừa làm hại tác giả, người dịch, vừa làm sai lệch văn phong đến mức khó cảm được tác phẩm.
• Đặt giới hạn với truyện rất dài. Truyện hàng nghìn chương có thể chiếm rất nhiều thời gian. Có thể chọn bộ đã hoàn thành, hoặc đặt nhịp đọc như với một tiểu thuyết dày.
• Xen kẽ với các thể khác. Thích nhịp nhanh của light novel thì thử truyện vừa, tiểu thuyết ngắn cùng đề tài; nhiều người đọc đi từ light novel sang văn học Nhật hiện đại rất tự nhiên.
• Phụ huynh có con mê light novel: nên cùng xem nhãn độ tuổi của bộ sách (nếu có) và trò chuyện về nội dung, thay vì cấm hay chê. Đây vẫn là việc đọc, và có thể là cửa vào thói quen đọc lâu dài.

Có nên coi đây là văn học

Câu hỏi này được tranh luận nhiều, cả ở Nhật lẫn ở nơi khác. Nhìn từ lịch sử, gần như mọi hình thức mới đều từng bị coi nhẹ lúc đầu: tiểu thuyết đăng báo thế kỷ 19, truyện trinh thám, khoa học viễn tưởng. Light novel và tiểu thuyết mạng là những hình thức xuất bản và phát hành, trong đó có tác phẩm sâu, có tác phẩm giải trí thuần, như mọi hình thức khác. Cách hữu ích nhất là đánh giá từng tác phẩm, không phải cả hình thức.