Luật Thư viện 2019 là đạo luật đầu tiên của Việt Nam về thư viện, được Quốc hội thông qua tháng 11/2019 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2020, thay cho Pháp lệnh Thư viện năm 2000. Luật xác định các loại thư viện, đưa vào những khái niệm mới như thư viện số, liên thông thư viện, văn hoá đọc, công nhận thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân, đồng thời nêu quyền và nghĩa vụ của người sử dụng thư viện. Bài này giải thích các khái niệm chính; muốn biết chính xác từng quy định, hãy đọc toàn văn luật trên cổng thông tin pháp luật chính thức.
Vì sao cần một đạo luật riêng về thư viện
Trước năm 2020, hoạt động thư viện chủ yếu dựa vào Pháp lệnh Thư viện năm 2000. Hai mươi năm sau, nhiều thứ đã khác: tài liệu số, thư viện điện tử, thư viện tư nhân mở cửa cho cộng đồng, nhu cầu chia sẻ tài nguyên giữa các thư viện. Pháp lệnh cũ không theo kịp. Luật Thư viện ra đời để đặt khung pháp lý rộng hơn và có giá trị cao hơn.
Luật là một văn bản khung. Nhiều nội dung chi tiết, như tiêu chuẩn thư viện, cách liên thông, phí dịch vụ, được quy định thêm trong các nghị định, thông tư hướng dẫn ban hành sau đó.
Các loại thư viện theo luật
Luật chia mạng lưới thư viện Việt Nam thành nhiều loại, mỗi loại có chức năng riêng:
| Loại thư viện | Phục vụ ai | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thư viện Quốc gia Việt Nam | Cả nước; là thư viện trung tâm | Thư viện Quốc gia ở Hà Nội |
| Thư viện công cộng | Mọi người dân ở địa phương | Thư viện tỉnh, thành phố; thư viện cấp cơ sở |
| Thư viện chuyên ngành | Người làm việc, nghiên cứu trong một lĩnh vực | Thư viện viện nghiên cứu, bệnh viện, bộ ngành |
| Thư viện lực lượng vũ trang nhân dân | Cán bộ, chiến sĩ | Thư viện trong quân đội, công an |
| Thư viện cơ sở giáo dục đại học | Sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu | Thư viện, trung tâm học liệu trường đại học |
| Thư viện cơ sở giáo dục phổ thông và cơ sở giáo dục khác | Học sinh, giáo viên | Thư viện trường tiểu học, trung học |
| Thư viện cộng đồng, thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng | Người dân trong khu vực | Tủ sách thôn, thư viện tư nhân mở cửa cho hàng xóm |
| Thư viện của tổ chức nước ngoài có phục vụ người Việt Nam | Bạn đọc Việt Nam quan tâm | Thư viện của các trung tâm văn hoá nước ngoài |
Luật được ban hành khi còn chính quyền địa phương ba cấp. Sau đợt sắp xếp hành chính từ tháng 7/2025 (34 tỉnh, thành; bỏ cấp huyện), mạng lưới thư viện công cộng ở cơ sở đang được tổ chức lại. Thông tin cụ thể về thư viện ở địa phương nên xem trên trang của tỉnh, thành.
Những khái niệm mới đáng chú ý
Tài nguyên thông tin
Luật dùng cụm "tài nguyên thông tin" thay vì chỉ nói "sách báo". Tài nguyên thông tin gồm tài liệu in, tài liệu viết tay, tài liệu nghe nhìn, tài liệu số, cơ sở dữ liệu… Cách gọi này cho thấy thư viện không còn chỉ là kho sách giấy.
Thư viện số
Luật thừa nhận thư viện số là một hình thức thư viện, nơi tài nguyên thông tin được số hoá, lưu trữ và phục vụ qua mạng. Việc số hoá và phục vụ tài liệu số vẫn phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả.
Liên thông thư viện
Liên thông là việc các thư viện hợp tác, chia sẻ tài nguyên thông tin, dữ liệu thư mục, dịch vụ với nhau. Với bạn đọc, ý nghĩa thực tế là: cuốn sách thư viện gần nhà không có, về nguyên tắc có thể tìm qua thư viện khác trong mạng lưới.
Văn hoá đọc
Luật coi phát triển văn hoá đọc là một nhiệm vụ của thư viện. Cùng tinh thần đó, ngày 21/4 hằng năm là Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam, dịp các thư viện tổ chức nhiều hoạt động nhất trong năm.
Người đọc có quyền gì
Luật dành phần riêng cho người sử dụng thư viện. Diễn đạt theo cách đời thường, tinh thần các quy định là:
- Được tiếp cận tài nguyên thông tin và dịch vụ: người đọc được sử dụng tài nguyên, tiện ích của thư viện theo nội quy. Ở thư viện công lập, các dịch vụ cơ bản theo hướng không thu phí; một số dịch vụ ngoài phạm vi cơ bản có thể có phí theo quy định.
- Được hỗ trợ khi có hoàn cảnh đặc biệt: luật chú ý tạo điều kiện cho các nhóm như người khuyết tật, trẻ em, người cao tuổi, người dân vùng khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận thư viện.
- Được góp ý: đề xuất bổ sung tài liệu, góp ý về dịch vụ của thư viện.
Đi kèm là nghĩa vụ: tuân thủ nội quy, giữ gìn tài liệu và tài sản thư viện, bồi hoàn khi làm hỏng, làm mất theo quy định, không sử dụng tài liệu vào mục đích trái pháp luật.
Chi tiết về phí, đối tượng được ưu tiên, mức bồi hoàn mỗi thư viện có thể quy định cụ thể trong nội quy, căn cứ các văn bản hướng dẫn. Vì vậy câu trả lời cho "ở thư viện này có mất tiền không" vẫn phải hỏi chính thư viện đó.
Những điều luật mở ra cho người lập thư viện
Một điểm đáng chú ý là luật chính thức công nhận thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng. Người dân, dòng họ, tổ chức có thể lập thư viện, được Nhà nước khuyến khích, và có thể tham gia liên thông, nhận sách luân chuyển. Luật cũng có quy định về điều kiện thành lập và thủ tục thông báo hoạt động đối với một số loại thư viện; trước khi mở, nên hỏi cán bộ văn hoá ở xã, phường để biết mình thuộc diện nào.
Đọc luật thế nào cho đúng
- Tìm bản gốc: đọc toàn văn trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, hoặc trang của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch. Tránh dựa vào bản tóm tắt không rõ nguồn.
- Đọc cùng văn bản hướng dẫn: nhiều quy định chỉ áp dụng được khi có nghị định, thông tư đi kèm.
- Kiểm tra sửa đổi: luật và văn bản hướng dẫn có thể được sửa đổi, bổ sung, nhất là sau thay đổi về tổ chức hành chính. Xem tình trạng hiệu lực trên cơ sở dữ liệu văn bản.
- Hỏi khi cần áp dụng thật: nếu mở thư viện, tranh chấp về bồi hoàn, hay làm hồ sơ chuyên môn, nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương hoặc người có chuyên môn pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Luật Thư viện có hiệu lực từ khi nào?
Luật Thư viện được Quốc hội thông qua tháng 11/2019 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2020. Luật thay thế Pháp lệnh Thư viện năm 2000. Đây là đạo luật đầu tiên của Việt Nam chuyên về thư viện.
Luật Thư viện 2019 quy định những loại thư viện nào?
Luật nêu các loại: Thư viện Quốc gia Việt Nam, thư viện công cộng, thư viện chuyên ngành, thư viện lực lượng vũ trang nhân dân, thư viện cơ sở giáo dục đại học, thư viện cơ sở giáo dục phổ thông và cơ sở giáo dục khác, thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng. Ngoài ra có thư viện của tổ chức nước ngoài có phục vụ người Việt Nam.
Thư viện số là gì theo Luật Thư viện?
Thư viện số là thư viện mà tài nguyên thông tin được số hoá, lưu trữ và phục vụ người dùng qua môi trường mạng. Luật Thư viện 2019 lần đầu đưa khái niệm này vào luật. Việc phục vụ tài liệu số vẫn phải tuân thủ quy định về quyền tác giả.
Đi thư viện công cộng có mất phí không?
Theo tinh thần luật, thư viện công lập phục vụ các dịch vụ cơ bản theo hướng không thu phí, còn một số dịch vụ khác có thể thu phí theo quy định. Mỗi thư viện có nội quy cụ thể về phí làm thẻ, đặt cọc, sao chụp. Nên hỏi trực tiếp hoặc xem trang chính thức của thư viện.
Liên thông thư viện là gì?
Liên thông thư viện là việc các thư viện hợp tác, chia sẻ tài nguyên thông tin, dữ liệu và dịch vụ với nhau. Nhờ đó bạn đọc có thể tiếp cận tài liệu mà thư viện gần nhà không có. Mức độ liên thông thực tế tuỳ từng hệ thống thư viện.
