Quyền tác giả với một cuốn sách gồm quyền nhân thân (đứng tên, đặt tên tác phẩm, giữ tác phẩm toàn vẹn) và quyền tài sản (cho phép sao chép, phân phối, dịch, chuyển thể…). Nhuận bút là khoản tiền bên sử dụng tác phẩm, như nhà xuất bản, trả cho tác giả khi được phép khai thác các quyền tài sản ấy. Ở Việt Nam, các khái niệm này được quy định trong Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và các lần sửa đổi sau đó.
Quyền tác giả sinh ra từ lúc nào
Theo Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định: bản thảo viết tay, tệp trên máy tính, bản ghi âm. Không cần công bố, không cần đăng ký, không cần in thành sách. Một truyện ngắn viết xong để trong ngăn kéo vẫn được bảo hộ.
Điều được bảo hộ là cách thể hiện, không phải ý tưởng. Hai người cùng viết về một làng chài nghèo, cùng một cốt truyện tình yêu trái ngang, không ai vi phạm của ai; chép câu chữ, chép cách triển khai cụ thể mới là vấn đề.
Tác giả có thể đăng ký quyền tác giả tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Cục Bản quyền tác giả). Việc đăng ký không bắt buộc, nhưng giấy chứng nhận đăng ký là chứng cứ thuận tiện khi có tranh chấp.
Hai nhóm quyền: nhân thân và tài sản
| Nhóm quyền | Gồm những gì | Có chuyển cho người khác được không |
|---|---|---|
| Quyền nhân thân | Đặt tên cho tác phẩm; đứng tên thật hoặc bút danh, được nêu tên khi tác phẩm được công bố, sử dụng; công bố hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm; bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc, cắt xén | Gắn với tác giả, không chuyển nhượng được; riêng quyền công bố có thể chuyển nhượng |
| Quyền tài sản | Làm tác phẩm phái sinh (dịch, chuyển thể, tóm tắt…); sao chép; phân phối bản gốc, bản sao; truyền đạt tác phẩm đến công chúng, kể cả trên mạng; cho thuê… theo loại hình | Được chuyển nhượng hoặc cho phép người khác sử dụng, có hoặc không có thời hạn |
Cần phân biệt tác giả (người trực tiếp sáng tạo) với chủ sở hữu quyền tác giả (người nắm quyền tài sản). Thường đó là một người, nhưng có thể khác: tác phẩm làm theo nhiệm vụ của cơ quan, theo hợp đồng đặt hàng, hoặc tác giả đã chuyển nhượng quyền cho người khác, hay người thừa kế khi tác giả đã mất.
Bảo hộ trong bao lâu
Với tác phẩm văn học như tiểu thuyết, thơ, truyện ngắn, quyền tài sản được bảo hộ suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả mất. Tác phẩm có đồng tác giả thì tính theo người mất sau cùng. Thời hạn kết thúc vào cuối năm dương lịch. Ví dụ theo đúng nguyên tắc này: một nhà văn mất năm 1960 thì quyền tài sản với tác phẩm của ông hết thời hạn vào cuối năm 2010; từ năm 2011, ai cũng có thể in lại mà không cần xin phép người thừa kế, nhưng vẫn phải ghi đúng tên tác giả và không được xuyên tạc tác phẩm.
Quyền nhân thân như quyền đứng tên, quyền bảo vệ sự toàn vẹn được bảo hộ vô thời hạn. Hết hạn quyền tài sản không có nghĩa là ai đó được đổi tên tác giả hay sửa văn của người đã mất.
Một số loại hình khác (tác phẩm khuyết danh, điện ảnh, nhiếp ảnh…) có cách tính thời hạn riêng. Với sách nước ngoài, thời hạn có thể khác giữa các nước; Việt Nam là thành viên Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học và nghệ thuật từ năm 2004, nên tác phẩm của tác giả các nước thành viên cũng được bảo hộ tại Việt Nam.
Hợp đồng xuất bản: cho phép dùng hay bán đứt
Khi một nhà xuất bản hay công ty sách làm sách của một tác giả, hai bên ký hợp đồng. Pháp luật phân biệt hai kiểu:
- Chuyển quyền sử dụng: tác giả cho phép bên kia khai thác một số quyền (ví dụ in và bán sách giấy bằng tiếng Việt) trong một thời hạn, có thể độc quyền hoặc không độc quyền. Hết hạn, quyền quay về tác giả. Đây là kiểu phổ biến trong xuất bản.
- Chuyển nhượng quyền: tác giả chuyển hẳn quyền tài sản cho bên kia; bên nhận trở thành chủ sở hữu quyền đó.
Một hợp đồng xuất bản rõ ràng thường ghi: tên tác phẩm; quyền nào được chuyển (sách in, sách điện tử, sách nói, dịch ra tiếng nước ngoài, chuyển thể phim…); độc quyền hay không; thời hạn; số bản in dự kiến; cách tính và thời điểm trả nhuận bút; quyền xem bản in trước khi in; điều kiện chấm dứt; quyền khi sách hết hàng mà không tái bản. Người viết lần đầu nên đọc kỹ phần "các quyền được chuyển": ký gộp tất cả các hình thức với thời hạn dài là trao đi nhiều hơn mình tưởng.
Nhuận bút được tính thế nào
Nhuận bút là khoản tiền trả cho tác giả khi tác phẩm được sử dụng. Trong xuất bản sách có vài cách tính phổ biến, áp dụng tuỳ thoả thuận:
- Theo phần trăm giá bìa nhân số bản: tác giả nhận một tỉ lệ trên giá bán lẻ của mỗi cuốn, tính theo số bản in hoặc số bản bán được, tuỳ hợp đồng.
- Trả trọn gói: một khoản cố định cho một lần in hoặc một thời hạn khai thác.
- Ứng trước rồi trừ dần: phổ biến trong xuất bản ở nhiều nước; tác giả nhận một khoản ứng trước, nhuận bút phát sinh từ doanh số được trừ vào khoản đó, khi trừ đủ thì tác giả nhận tiếp phần vượt.
Mức nhuận bút cụ thể tuỳ thể loại, tên tuổi tác giả, số lượng in và thoả thuận giữa hai bên; ở Việt Nam còn có văn bản hướng dẫn riêng về nhuận bút trong lĩnh vực xuất bản. Vì vậy không có một con số chung áp cho mọi cuốn sách.
Với sách dịch, người dịch cũng là tác giả của bản dịch (tác phẩm phái sinh) và được trả thù lao, nhuận bút theo hợp đồng riêng; còn quyền xuất bản bản dịch phải được tác giả hoặc chủ sở hữu bản gốc cho phép nếu tác phẩm gốc còn trong thời hạn bảo hộ.
Dùng sách của người khác thế nào cho đúng
Luật có những trường hợp được dùng tác phẩm đã công bố mà không phải xin phép, không phải trả tiền, nhưng phải nêu tên tác giả và nguồn, và không được ảnh hưởng đến việc khai thác bình thường của tác phẩm. Ví dụ quen thuộc là trích dẫn hợp lý để bình luận, giới thiệu, minh hoạ trong bài viết, không làm sai ý tác giả.
Ngược lại, những việc người đọc hay gặp mà là vi phạm:
- Chụp, scan cả cuốn sách rồi chia sẻ lên mạng xã hội, nhóm đọc sách.
- Bán hoặc mua sách in lậu, sách photo nguyên cuốn để kinh doanh.
- Đọc nguyên văn cả cuốn sách thành sách nói đăng công khai khi chưa được phép.
- Đăng lại nguyên văn bài viết, truyện ngắn của người khác mà không xin phép, dù có ghi tên.
Mỗi bản lậu là một phần tiền không về tay người viết và người dịch. Mua sách chính bản, mượn ở thư viện, mượn sách điện tử hợp pháp là những cách đọc vừa tiết kiệm vừa công bằng.
Tìm hiểu thêm
Văn bản Luật Sở hữu trí tuệ và các lần sửa đổi có trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia. Cục Bản quyền tác giả có hướng dẫn đăng ký quyền tác giả. Hội Nhà văn Việt Nam và các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả là nơi người viết có thể hỏi về quyền lợi của mình. Với hợp đồng có giá trị lớn hay chuyển nhượng quyền chuyển thể, nên nhờ luật sư am hiểu sở hữu trí tuệ đọc giúp trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Nhuận bút là gì?
Nhuận bút là khoản tiền tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm trả cho tác giả, chẳng hạn nhà xuất bản trả khi in và bán sách. Cách tính tuỳ hợp đồng: theo tỉ lệ trên giá bìa và số bản, trả trọn gói hoặc ứng trước rồi trừ dần.
Quyền tác giả có cần đăng ký mới được bảo hộ không?
Không. Quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được sáng tạo và thể hiện dưới hình thức vật chất nhất định. Đăng ký tại Cục Bản quyền tác giả là tự nguyện nhưng giúp có chứng cứ khi xảy ra tranh chấp.
Quyền tác giả đối với sách được bảo hộ bao lâu?
Với tác phẩm văn học, quyền tài sản được bảo hộ suốt đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả mất, kết thúc vào cuối năm dương lịch. Quyền nhân thân như đứng tên và bảo vệ sự toàn vẹn tác phẩm được bảo hộ vô thời hạn.
Quyền nhân thân và quyền tài sản khác nhau thế nào?
Quyền nhân thân gắn với con người tác giả: đặt tên tác phẩm, đứng tên, được nêu tên, bảo vệ tác phẩm khỏi bị xuyên tạc; phần lớn không chuyển nhượng được. Quyền tài sản là quyền khai thác tác phẩm để có thu nhập như sao chép, phân phối, dịch, chuyển thể, và có thể chuyển nhượng hoặc cho phép người khác sử dụng.
Chụp sách chia sẻ lên mạng có vi phạm bản quyền không?
Chụp hay scan cả cuốn hoặc phần lớn cuốn sách còn trong thời hạn bảo hộ rồi chia sẻ công khai là vi phạm quyền sao chép và truyền đạt của chủ sở hữu. Trích một đoạn ngắn hợp lý để giới thiệu, bình luận, có ghi tên tác giả và nguồn thì thường được chấp nhận.
