Phim tương tác là phim cho khán giả quyết định diễn biến ở một số điểm: phim dừng lại, đưa ra lựa chọn, và cảnh tiếp theo đổi theo lựa chọn đó. Bộ phim tương tác đầu tiên thường được nhắc là Kinoautomat của Tiệp Khắc, chiếu tại Hội chợ Thế giới Expo 67 ở Montréal; còn bộ được bàn nhiều nhất thời gần đây là Black Mirror: Bandersnatch (2018). Trước cả phim, sân khấu đã có những vở diễn để khán giả biểu quyết kết thúc.
Sân khấu đi trước: khi khán giả làm bồi thẩm
Ý tưởng để khán giả quyết định câu chuyện xuất hiện trên sân khấu từ khá sớm. Vở kịch Night of January 16th (Đêm 16 tháng Giêng) của Ayn Rand, diễn ở Broadway năm 1935, là một phiên toà xử vụ án mạng. Bồi thẩm đoàn được mời từ chính khán giả ngồi dưới, và tuỳ phán quyết họ đưa ra, vở diễn kết thúc theo một trong hai cách đã viết sẵn.
Năm 1985, nhạc kịch The Mystery of Edwin Drood của Rupert Holmes lên Broadway, dựa trên cuốn tiểu thuyết trinh thám mà Charles Dickens bỏ dở khi qua đời năm 1870. Vì Dickens chưa kịp tiết lộ hung thủ, vở nhạc kịch để khán giả bỏ phiếu chọn ai là thủ phạm, và các diễn viên phải thuộc nhiều đoạn kết khác nhau. Vở diễn đoạt giải Tony cho nhạc kịch hay nhất năm 1986.
Kinoautomat: khán giả bấm nút
Kinoautomat: Một người và ngôi nhà của anh ta do Radúz Činčera, đạo diễn người Tiệp Khắc, thực hiện và trình chiếu tại gian Tiệp Khắc ở Expo 67. Rạp được thiết kế riêng: mỗi ghế có hai nút bấm, một đỏ một xanh.
Phim là một câu chuyện hài về ông Novák, người đàn ông mà căn hộ đang bốc cháy, kể lại những chuyện dẫn tới thảm hoạ. Đến một số điểm trong phim, hình ảnh dừng lại, một người dẫn chương trình bước lên sân khấu hỏi khán giả muốn nhân vật làm gì. Khán giả bấm nút, kết quả hiện lên bảng điện quanh màn ảnh, và người chiếu phim chuyển sang cuộn phim tương ứng.
Cú châm biếm giấu trong cấu trúc
Điều thú vị nhất: dù khán giả chọn gì, phim đều đưa về cùng một kết cục là toà nhà bốc cháy. Các nhánh tách ra rồi lại nhập vào nhau ở điểm kế tiếp. Nhiều nhà phê bình đọc đó là một lời châm biếm về ảo tưởng lựa chọn, có người liên hệ với không khí chính trị đương thời. Cũng chính cấu trúc nhánh tách rồi nhập này về sau trở thành cách làm phổ biến của truyện phân nhánh, để số cảnh cần quay không tăng vô hạn.
Kinoautomat rất được khán giả Expo 67 yêu thích, nhưng việc chiếu đòi hỏi rạp riêng, người dẫn và hai máy chiếu đồng bộ, nên khó đưa đi chiếu rộng. Phim được phục dựng và chiếu lại ở Praha từ những năm 2000.
Những thử nghiệm giữa chừng
Từ thập niên 1970 tới 2000, có nhiều thử nghiệm phim tương tác nhưng ít cái thành công. Năm 1995, Mr. Payback của Bob Gale (biên kịch loạt phim Back to the Future) được chiếu ở một số rạp Mỹ có lắp tay cầm điều khiển trên ghế để khán giả biểu quyết. Phim bị giới phê bình chê nặng và thử nghiệm sớm dừng lại. Một vấn đề cơ bản của phim tương tác chiếu rạp là đa số quyết định: nửa khán giả thua phiếu phải xem lối mình không chọn.
Truyền hình cũng có những chương trình để khán giả gọi điện bình chọn diễn biến. Nhưng phải đến thời xem phim trực tuyến, khi mỗi người xem trên thiết bị riêng và tự bấm được, phim tương tác mới có điều kiện thật sự.
Bandersnatch: phim về chính việc lựa chọn
Black Mirror: Bandersnatch ra mắt cuối tháng 12 năm 2018, kịch bản của Charlie Brooker, đạo diễn David Slade, là một tập phim đặc biệt của loạt phim Black Mirror. Người xem chọn bằng cách bấm trên điều khiển hoặc màn hình trong vài giây khi hai phương án hiện ra.
Bối cảnh là nước Anh năm 1984. Nhân vật chính Stefan, một chàng trai trẻ, đang chuyển thể một cuốn sách chọn lối tên Bandersnatch thành phần mềm chạy trên máy tính. Càng làm, Stefan càng có cảm giác mình không tự quyết định được gì, như có ai đó đang chọn thay. Và đúng là có: chính người xem.
Lựa chọn từ vặt vãnh đến nặng nề
Những lựa chọn đầu tiên rất nhỏ, như Stefan ăn loại ngũ cốc nào buổi sáng, nghe băng nhạc nào trên xe buýt. Chúng giúp người xem quen cách bấm. Càng về sau, lựa chọn càng nặng nề và càng có cảm giác tội lỗi. Phim có nhiều kết thúc, một số nhánh đưa người xem quay lại điểm trước để chọn lại, một chi tiết nhắc nhớ cách đọc sách chọn lối bằng cách kẹp ngón tay giữ trang.
Tập phim đoạt giải Emmy năm 2019 ở hạng mục phim truyền hình. Nó cũng làm dấy lên tranh luận: có người thấy đây là bước tiến của kể chuyện, có người thấy việc bấm chọn làm đứt mạch cảm xúc và khiến người xem không thể chìm vào phim.
So sánh ba cột mốc
| Tiêu chí | Kinoautomat (1967) | Mr. Payback (1995) | Bandersnatch (2018) |
|---|---|---|---|
| Nơi xem | Rạp riêng tại Expo 67 | Rạp có lắp tay cầm | Thiết bị cá nhân, trực tuyến |
| Ai chọn | Cả rạp, theo đa số | Cả rạp, theo đa số | Từng người xem |
| Cách chuyển cảnh | Người chiếu đổi cuộn phim | Hệ thống chiếu tự chuyển | Phần mềm chuyển liền mạch |
| Cấu trúc nhánh | Tách rồi nhập, một kết cục | Nhiều nhánh ngắn | Nhiều nhánh, nhiều kết thúc, có vòng lặp |
| Đón nhận | Được yêu thích, khó chiếu rộng | Bị chê, sớm dừng | Gây tiếng vang và tranh luận |
Phim tương tác có làm phim hay hơn không
Câu hỏi này vẫn còn bỏ ngỏ. Lập luận ủng hộ: người xem gắn bó hơn khi phải quyết định, và phim có thể nói về chính việc lựa chọn theo cách phim thường không làm được. Lập luận phản đối: điện ảnh mạnh nhờ nhịp dựng và sự dẫn dắt của đạo diễn, việc dừng lại để chọn phá nhịp đó; quay nhiều nhánh tốn kém gấp nhiều lần mà mỗi người xem chỉ thấy một phần.
Điểm đáng để ý là những phim tương tác được nhớ đến đều lấy chính việc lựa chọn làm đề tài: Kinoautomat châm biếm ảo tưởng tự do, Bandersnatch nói về quyền kiểm soát. Hình thức và nội dung khớp với nhau. Đây cũng là bài học chung cho truyện chọn lối dạng chữ.
Xem và bàn thế nào
- Xem lần đầu theo bản năng, đừng tra trước sơ đồ nhánh.
- Xem cùng người khác và bàn trước khi bấm: phim tương tác xem nhóm thành ra một cuộc thảo luận nhỏ, rất hợp câu lạc bộ phim, câu lạc bộ sách.
- Sau đó vẽ lại sơ đồ những gì mình đã đi qua, so với bạn xem cùng.
- Đọc cuốn sách chọn lối thật sau khi xem Bandersnatch, để thấy phim đã mượn những gì từ dòng sách thập niên 1980.
Câu hỏi thường gặp
Phim tương tác là gì?
Phim tương tác là phim cho khán giả chọn diễn biến ở một số điểm; mỗi lựa chọn dẫn sang cảnh khác và có thể dẫn tới kết thúc khác. Xưa thì cả rạp biểu quyết, nay mỗi người tự bấm trên thiết bị của mình.
Phim tương tác đầu tiên là phim nào?
Phim thường được nhắc là đầu tiên là Kinoautomat của đạo diễn Tiệp Khắc Radúz Činčera, chiếu tại Expo 67 ở Montréal. Khán giả bấm nút đỏ hoặc xanh trên ghế để chọn diễn biến.
Bandersnatch có bao nhiêu kết thúc?
Black Mirror: Bandersnatch có nhiều kết thúc khác nhau, cộng thêm các nhánh đưa người xem quay lại điểm trước để chọn lại. Con số cụ thể tuỳ cách đếm, vì có những kết thúc chỉ khác nhau một chi tiết.
Vì sao Kinoautomat luôn kết thúc giống nhau?
Các nhánh của Kinoautomat tách ra rồi nhập lại, nên dù khán giả chọn gì, phim đều dẫn tới cảnh toà nhà bốc cháy. Nhiều nhà phê bình đọc đây là lời châm biếm về ảo tưởng lựa chọn.
Có vở kịch nào để khán giả chọn kết thúc không?
Có. Vở Night of January 16th của Ayn Rand (1935) để khán giả làm bồi thẩm quyết định phán quyết, và nhạc kịch The Mystery of Edwin Drood (1985) để khán giả bỏ phiếu chọn hung thủ.
