Sách bìa mềm giá rẻ đã có từ thế kỷ 19, nhưng mô hình "sách bỏ túi" hiện đại thường được tính từ tháng 7 năm 1935, khi Allen Lane ở London tung ra mười đầu sách Penguin đầu tiên: văn chương tử tế, bìa giấy đơn giản, giá rẻ, bán cả ở cửa hàng tạp hoá. Bốn năm sau, Pocket Books đưa mô hình này sang Mỹ. Sách bìa mềm đã làm thay đổi cả nơi bán sách, cách thiết kế bìa lẫn thói quen đọc của hàng triệu người.
Bìa mềm không phải là mới
Từ rất sớm đã có sách mỏng, bìa giấy, bán rẻ: sách mỏng bán rong ở châu Âu thế kỷ 17–18, truyện ly kỳ giá vài xu ở Anh và Mỹ thế kỷ 19. Nhưng phần lớn là giấy xấu, nội dung giật gân, không ai giữ lại. Còn sách "đứng đắn" thì bìa cứng, đắt, bán trong hiệu sách.
Một vài nhà xuất bản đã thử làm sách bìa mềm cho văn chương nghiêm túc:
- Tauchnitz (Leipzig, từ năm 1841): tủ sách tác giả Anh in bằng tiếng Anh, bìa giấy, bán cho người đọc và du khách trên lục địa châu Âu, không được bán vào nước Anh. Tauchnitz trả tiền cho tác giả Anh dù luật bản quyền thời đó chưa bắt buộc, nên được nhiều nhà văn ưa.
- Reclam Universal-Bibliothek (Leipzig, từ năm 1867): tủ sách kinh điển khổ nhỏ, bìa mềm, giá rất rẻ, mở đầu bằng Faust của Goethe. Những cuốn Reclam màu vàng đến nay vẫn quen thuộc với học sinh Đức.
- Albatross (Hamburg, năm 1932): tủ sách văn học Anh – Mỹ đương thời cho lục địa châu Âu, khổ gọn, trình bày hiện đại, bìa đổi màu theo thể loại. Albatross được coi là hình mẫu trực tiếp mà Penguin học theo.
Penguin năm 1935: cuộc đặt cược của Allen Lane
Allen Lane khi ấy là giám đốc nhà xuất bản The Bodley Head ở London. Giai thoại thường được kể: năm 1934, sau khi đến thăm Agatha Christie ở Devon, ông đứng ở ga Exeter tìm một cuốn sách để đọc trên tàu mà chỉ thấy tạp chí và tiểu thuyết rẻ tiền. Ông nghĩ: phải có sách hay, giá bằng một bao thuốc lá, bán ngay ở ga tàu. Câu chuyện có thể đã được tô đẹp qua nhiều lần kể, nhưng ý tưởng thì đúng là của ông.
Giới xuất bản lúc đó nghi ngờ: bán rẻ thế thì phải bán hàng chục nghìn bản mỗi đầu mới có lãi, mà nhà sách sợ sách rẻ làm hỏng thị trường bìa cứng. Bước ngoặt đến khi chuỗi cửa hàng tạp hoá Woolworths đặt mua một số lượng lớn, theo các tài liệu thường dẫn là khoảng 63.500 bản. Mười đầu sách đầu tiên ra mắt tháng 7 năm 1935, trong đó có Ariel, tiểu sử Shelley của André Maurois mang số 1, và Giã từ vũ khí của Hemingway.
Thiết kế thành thương hiệu
Bìa Penguin thời đầu cực kỳ đơn giản: ba dải ngang, dải giữa trắng in tên sách và tác giả, hai dải trên dưới mang màu theo thể loại. Logo chim cánh cụt do một nhân viên trẻ tên Edward Young vẽ sau khi đến sở thú London ngắm chim. Người mua không cần biết tác giả cũng đoán được thể loại chỉ qua màu bìa.
| Màu bìa | Thể loại |
|---|---|
| Cam | Tiểu thuyết, văn chương |
| Xanh lục | Truyện trinh thám, tội phạm |
| Xanh lam đậm | Tiểu sử |
| Hồng đậm | Du ký, phiêu lưu |
| Đỏ | Kịch |
Năm 1937, Penguin mở nhánh Pelican cho sách khoa học, kiến thức phổ thông, viết mới hoàn toàn chứ không chỉ in lại. Khoảng năm 1940 có nhánh Puffin cho thiếu nhi. Từ đây sách bìa mềm không còn chỉ là bản in lại rẻ tiền mà trở thành nơi xuất bản lần đầu.
Pocket Books và sách bìa mềm ở Mỹ
Năm 1939, Robert de Graff ở New York lập Pocket Books, cùng hợp tác với nhà xuất bản Simon & Schuster. Khổ sách nhỏ hơn Penguin, vừa túi áo, bìa in tranh màu nổi bật, logo là chú chuột túi mẹ đọc sách. Cái khác căn bản của mô hình Mỹ nằm ở kênh bán: sách được đặt trên giá xoay ở hiệu thuốc, quầy báo, nhà ga, siêu thị, cùng hệ thống phân phối với tạp chí. Hàng chục nghìn điểm bán thay vì vài nghìn hiệu sách.
Từ đó hình thành loại sách bìa mềm đại chúng: khổ nhỏ, giấy rẻ, bìa tranh đậm màu, bán khối lượng rất lớn. Nhiều thể loại như trinh thám, viễn tưởng, lãng mạn sống được và lớn lên nhờ thị trường này. Đầu thập niên 1950 xuất hiện thêm loại bìa mềm khổ lớn, giấy tốt hơn, dành cho sách học thuật, văn chương, bán trong hiệu sách và trường đại học.
Ba loại sách theo cách đóng
| Loại | Đặc điểm | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| Bìa cứng | Ruột khâu hoặc dán, bìa các-tông bọc vải hoặc giấy, thường kèm áo bìa | Ấn bản đầu, sách tặng, sách cần bền |
| Bìa mềm khổ lớn | Khổ gần bằng bìa cứng, giấy tốt, bìa giấy dày | Văn chương, phi hư cấu, sách học thuật |
| Bìa mềm đại chúng (bỏ túi) | Khổ nhỏ, giấy rẻ, gáy dán keo | Truyện thể loại, sách bán số lượng lớn |
Kỹ thuật làm nên sách bìa mềm rẻ là đóng gáy dán keo không khâu: xén bỏ nếp gấp, phết keo lên gáy rồi dán bìa. Keo nóng chảy ra đời giữa thế kỷ 20 làm việc này nhanh và rẻ hơn. Nhược điểm ai cũng biết: mở bẹt quá tay là gáy gãy, trang rơi.
Sách bìa mềm thay đổi việc đọc thế nào
- Đọc ở mọi nơi. Trên tàu, trên xe buýt, trong giờ nghỉ trưa. Sách nhẹ, nhét túi, không sợ hỏng.
- Kinh điển với tới mọi người. Các tủ sách kinh điển bìa mềm đưa Homer, Dostoevsky, Austen vào túi học sinh, sinh viên.
- Bìa sách thành nghệ thuật đồ hoạ. Từ ba dải màu của Penguin đến những bìa tranh rực rỡ của sách đại chúng Mỹ, thiết kế bìa trở thành một nghề và một lĩnh vực sưu tầm.
- Xuất bản hai bước. Nhiều sách ra bìa cứng trước, một hai năm sau ra bìa mềm rẻ hơn; kiểu phát hành này đến nay vẫn phổ biến ở thị trường Anh, Mỹ.
Sách bìa mềm cũng gắn với một vụ án nổi tiếng trong lịch sử sách: năm 1960, Penguin bị truy tố khi in trọn vẹn Người tình của phu nhân Chatterley của D. H. Lawrence, và thắng kiện. Câu chuyện ấy được kể kỹ hơn trong bài về sách cấm của chuyên mục này.
Góc nhìn hôm nay: bìa mềm ở Việt Nam và tủ sách nhà mình
Phần lớn sách in ở Việt Nam ngày nay là bìa mềm, nhiều cuốn có "tai" gập vào ở bìa trước và sau, kiểu thường gọi là bìa có vạt. Bìa cứng thường dành cho ấn bản đặc biệt, sách tranh thiếu nhi, sách sưu tầm. Khi chọn sách, có thể để ý gáy: sách khâu chỉ rồi mới dán keo mở bẹt tốt và bền hơn sách chỉ dán keo.
Người thích lịch sử thiết kế có thể tìm các sách ảnh về bìa Penguin, hoặc xem bộ sưu tập Penguin đời đầu ở một số thư viện, bảo tàng thiết kế tại Anh. Một thú vui đơn giản: lục tìm trong tủ sách cũ của gia đình những cuốn bìa mềm khổ nhỏ in vài chục năm trước, so khổ sách, giấy, gáy với sách bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
Sách bìa mềm (paperback) ra đời khi nào?
Sách bìa giấy giá rẻ đã có từ thế kỷ 17–19, nhưng mô hình sách bỏ túi hiện đại với văn chương nghiêm túc, giá rẻ, bán đại trà thường được tính từ Penguin Books năm 1935 ở Anh và Pocket Books năm 1939 ở Mỹ. Trước đó có Tauchnitz (1841), Reclam (1867) và Albatross (1932) đi trước.
Allen Lane là ai?
Allen Lane là nhà xuất bản người Anh, người lập Penguin Books năm 1935. Ông đưa ra ý tưởng in sách văn chương tử tế dưới dạng bìa mềm rẻ, bán cả ở cửa hàng tạp hoá và nhà ga, mở đầu cho sách bỏ túi hiện đại.
Vì sao bìa sách Penguin có nhiều màu khác nhau?
Penguin thời đầu dùng màu bìa để báo thể loại: cam cho tiểu thuyết, xanh lục cho trinh thám, xanh lam đậm cho tiểu sử. Cách này học từ nhà xuất bản Albatross và giúp người mua nhận ra loại sách ngay khi nhìn kệ.
Sách bìa mềm và bìa cứng khác nhau thế nào?
Sách bìa cứng có bìa các-tông bọc vải hoặc giấy, thường bền hơn và in số lượng ít hơn. Sách bìa mềm dùng bìa giấy dày, nhẹ, rẻ hơn, gáy thường dán keo; loại khổ nhỏ in giấy rẻ gọi là sách bìa mềm đại chúng hay sách bỏ túi.
Vì sao sách bìa mềm hay bị gãy gáy?
Nhiều sách bìa mềm đóng bằng cách xén nếp gấp rồi dán keo lên gáy, không khâu chỉ. Khi mở bẹt quá mạnh hoặc keo lão hoá, gáy gãy và trang có thể rời ra. Sách khâu chỉ trước khi dán bìa bền hơn.
