Sách cấm là sách bị một quyền lực, nhà thờ, nhà nước hay toà án, cấm in, cấm bán hoặc cấm đọc. Lịch sử sách cấm dài gần bằng lịch sử sách: từ những lần đốt sách thời cổ, Danh mục sách cấm của Giáo hội Công giáo tồn tại từ năm 1559 đến 1966, đến các vụ xử sách "khiêu dâm" như Ulysses và Người tình của phu nhân Chatterley thế kỷ 20. Nhìn từ góc nghề sách, kiểm duyệt còn để lại dấu vết ngay trên cuốn sách: giấy phép in, địa chỉ giả, bìa đội lốt.
Hai kiểu kiểm duyệt: trước khi in và sau khi in
Các nhà sử học thường phân biệt:
- Kiểm duyệt trước: bản thảo phải được cơ quan có thẩm quyền đọc và cho phép trước khi in. Không có giấy phép, thợ in không được làm.
- Kiểm duyệt sau: sách được in, nhưng nếu bị coi là vi phạm thì bị tịch thu, cấm bán, người viết người in bị phạt.
Trước khi có máy in, sách chép tay ít bản, dễ kiểm soát hơn mà cũng dễ lọt lưới hơn. Máy in làm sách nhiều lên gấp bội, và các chính quyền châu Âu thế kỷ 16 nhanh chóng xây dựng hệ thống cấp phép in. Ở phương Đông, chuyện Tần Thuỷ Hoàng đốt sách năm 213 trước Công nguyên theo Sử ký, hay việc soạn Tứ khố toàn thư đời Càn Long đi kèm thu huỷ sách, là những ví dụ thường được nhắc; các chuyên mục khác của hệ đã có bài riêng về những sự kiện này.
Danh mục sách cấm của Giáo hội (1559–1966)
Năm 1559, dưới thời Giáo hoàng Phaolô IV, Rôma ban hành Index Librorum Prohibitorum, Danh mục sách cấm, áp dụng cho toàn Giáo hội Công giáo. Năm 1564, sau Công đồng Trentô, một danh mục mới kèm các quy tắc chung được ban hành và trở thành khuôn mẫu cho các bản về sau. Danh mục được cập nhật nhiều lần qua gần bốn thế kỷ; ấn bản cuối cùng năm 1948. Năm 1966, Toà Thánh tuyên bố danh mục không còn hiệu lực ràng buộc theo giáo luật.
Trong danh mục từng có những tác phẩm mà ngày nay ai cũng coi là kinh điển. Ví dụ nổi tiếng nhất liên quan tới thiên văn học: năm 1616, cuốn Về sự chuyển động của các thiên cầu của Copernicus bị đình chỉ "cho đến khi được sửa"; năm 1633, sau vụ xử Galileo, cuốn Đối thoại về hai hệ thống thế giới chính của ông bị cấm. Các sách này được gỡ khỏi danh mục vào thế kỷ 19.
Imprimatur: dấu cho phép in trên sách
Mặt trái của danh mục là hệ thống cho phép. Sách tôn giáo Công giáo thường in ở mặt sau trang tên sách các chữ Latin Nihil obstat ("không có gì ngăn trở", lời của người thẩm định) và Imprimatur ("hãy cho in", lời của giám mục). Đến nay nhiều sách giáo lý, sách kinh vẫn mang hai dòng này. Đó là dấu vết sống của một hệ thống kiểm duyệt trước, in thẳng lên cuốn sách.
Giấy phép in và cuộc chiến ở các nước Tin Lành
Kiểm duyệt không riêng gì Giáo hội Công giáo. Ở Anh, quyền in từng gắn với đặc quyền của Hội Thợ in – Bán sách London và các đạo luật cấp phép. Năm 1644, nhà thơ John Milton viết bài luận Areopagitica phản đối chế độ cấp phép in trước, với câu thường được trích, đại ý: giết một người là giết một sinh vật có lý trí, còn huỷ một cuốn sách hay là giết chính lý trí. Đạo luật cấp phép in ở Anh hết hiệu lực năm 1695 và không được gia hạn; từ đó kiểm duyệt trước ở Anh chấm dứt, dù luật phỉ báng, báng bổ vẫn dùng để xử sau.
Sách cấm thời Khai sáng: thị trường ngầm
Pháp thế kỷ 18 là ví dụ được nghiên cứu kỹ. Mỗi cuốn sách muốn in hợp pháp cần đặc quyền hoặc giấy phép của nhà vua, qua người kiểm duyệt hoàng gia. Bộ Bách khoa toàn thư của Diderot và d'Alembert bị thu hồi đặc quyền năm 1759 nhưng vẫn tiếp tục được soạn và in, một phần nhờ sự làm ngơ của chính quan chức phụ trách xuất bản.
Những cuốn bị cấm được in ở bên ngoài nước Pháp, như Hà Lan, Thuỵ Sĩ, rồi lén chở vào. Nhà sử học Robert Darnton đã nghiên cứu sổ sách của một nhà in ở Neuchâtel, Thuỵ Sĩ, để dựng lại danh sách "sách cấm bán chạy" trước Cách mạng Pháp: triết học, châm biếm triều đình, chuyện tục tĩu, phỉ báng lẫn lộn. Sách cấm thời ấy có những dấu hiệu dễ nhận:
- Nơi in giả. Trang tên sách ghi "Londres" (London), "Amsterdam" hay tên một nhà in tưởng tượng như "Pierre Marteau, Cologne", được dùng cho rất nhiều sách lậu thế kỷ 17–18.
- Không tên tác giả hoặc tên giả.
- Đóng lẫn. Tờ in sách cấm được giấu vào giữa tờ in sách hợp pháp khi chở qua biên giới, đến nơi mới tách ra đóng riêng.
Thế kỷ 19–20: sách "khiêu dâm" ra toà
Ở nhiều nước, kiểm duyệt dần chuyển sang toà án, với lý do bảo vệ thuần phong mỹ tục.
- Madame Bovary: năm 1857, Gustave Flaubert bị đưa ra toà ở Paris vì tiểu thuyết bị coi là xúc phạm đạo đức, và được tha bổng. Cùng năm, Baudelaire bị phạt và tập Những bông hoa ác phải bỏ một số bài.
- Ulysses của James Joyce: các chương đăng dài kỳ ở Mỹ khiến tạp chí The Little Review bị kết tội năm 1921. Năm 1922, sách được hiệu sách Shakespeare and Company của Sylvia Beach in ở Paris. Nhiều bản bị hải quan tịch thu, đốt. Tháng 12 năm 1933, thẩm phán John Woolsey ở New York phán quyết cuốn sách không khiêu dâm, mở đường cho bản in hợp pháp ở Mỹ.
- Người tình của phu nhân Chatterley của D. H. Lawrence: in riêng ở Florence năm 1928, lưu hành chủ yếu dưới dạng bản lậu, bản cắt xén. Năm 1960, Penguin in trọn vẹn ở Anh và bị truy tố theo luật mới về ấn phẩm khiêu dâm. Công tố viên hỏi bồi thẩm đoàn rằng đây có phải cuốn sách họ muốn vợ hay người giúp việc của mình đọc không, câu hỏi về sau thành biểu tượng của một thời đã qua. Penguin thắng kiện, và sách bán ra hàng triệu bản trong thời gian ngắn.
Đốt sách và lời cảnh báo của Heine
Năm 1821, nhà thơ Đức Heinrich Heine viết trong vở kịch Almansor một câu về sau thường được trích, đại ý: nơi người ta đốt sách, cuối cùng người ta cũng sẽ đốt người. Hơn một thế kỷ sau, tháng 5 năm 1933, sinh viên và giới chức Đức Quốc xã tổ chức đốt sách công khai ở nhiều thành phố, trong đó có sách của chính Heine. Ở quảng trường Bebelplatz, Berlin, nơi diễn ra vụ đốt sách lớn nhất, nay có một đài tưởng niệm: một ô kính trên mặt đất nhìn xuống căn phòng ngầm toàn giá sách trống, đủ chỗ cho khoảng hai vạn cuốn, cạnh đó là tấm biển khắc câu của Heine.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 213 TCN | Tần Thuỷ Hoàng đốt sách, theo Sử ký |
| 1559 | Danh mục sách cấm đầu tiên áp dụng toàn Giáo hội Công giáo |
| 1644 | Milton viết Areopagitica chống cấp phép in |
| 1695 | Đạo luật cấp phép in ở Anh hết hiệu lực |
| 1759 | Bách khoa toàn thư bị thu hồi đặc quyền ở Pháp |
| 1857 | Flaubert ra toà vì Madame Bovary, được tha |
| 1933 | Phán quyết Woolsey cho phép Ulysses ở Mỹ; đốt sách ở Đức |
| 1960 | Penguin thắng kiện vụ Người tình của phu nhân Chatterley |
| 1966 | Danh mục sách cấm của Giáo hội hết hiệu lực ràng buộc |
Góc nhìn hôm nay: đọc lịch sử sách cấm thế nào
Có mấy điều nên nhớ khi tìm hiểu đề tài này. Thứ nhất, lý do cấm rất đa dạng: tôn giáo, chính trị, đạo đức, cả lý do thương mại như độc quyền in. Thứ hai, lệnh cấm nhiều khi làm sách nổi tiếng hơn: những cuốn bị cấm thường bán chạy ở chợ đen, và sau này được in lại với dòng quảng cáo "từng bị cấm". Thứ ba, nhiều tác phẩm từng bị cấm nay đã thành sách giáo khoa, nên cái nhìn của mỗi thời về điều "nguy hiểm" thay đổi rất nhiều.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các công trình của Robert Darnton về sách cấm ở Pháp thế kỷ 18, bài luận Areopagitica của Milton (đã thuộc phạm vi công cộng), hoặc ghé đài tưởng niệm Bebelplatz nếu có dịp đến Berlin. Nhiều thư viện lớn ở châu Âu có triển lãm về sách cấm, trưng bày những bản in với nơi in giả và bìa đội lốt, những vật chứng nhỏ cho thấy người đọc xưa đã liều thế nào để có một cuốn sách.
Câu hỏi thường gặp
Danh mục sách cấm (Index Librorum Prohibitorum) là gì?
Đó là danh sách các sách mà Giáo hội Công giáo cấm tín hữu đọc, ban hành lần đầu cho toàn Giáo hội năm 1559 dưới thời Giáo hoàng Phaolô IV. Danh mục được cập nhật nhiều lần, ấn bản cuối năm 1948, và hết hiệu lực ràng buộc từ năm 1966.
Imprimatur nghĩa là gì?
Imprimatur là chữ Latin nghĩa là "hãy cho in", lời cho phép in của giám mục, thường in ở mặt sau trang tên sách các sách tôn giáo Công giáo. Nó thường đi cùng Nihil obstat, xác nhận của người thẩm định rằng sách không có gì trái giáo lý.
Vì sao Ulysses của James Joyce từng bị cấm?
Ulysses bị coi là khiêu dâm vì một số đoạn miêu tả tình dục và ngôn ngữ thẳng thắn. Tạp chí đăng các chương bị kết tội ở Mỹ năm 1921, sách in ở Paris năm 1922 bị tịch thu nhiều nơi, đến tháng 12 năm 1933 thẩm phán John Woolsey mới phán quyết cho phép lưu hành ở Mỹ.
Vụ xử Người tình của phu nhân Chatterley diễn ra khi nào?
Vụ xử diễn ra năm 1960 ở London, khi nhà xuất bản Penguin bị truy tố vì in trọn vẹn tiểu thuyết của D. H. Lawrence. Bồi thẩm đoàn tuyên Penguin vô tội, và vụ án được coi là bước ngoặt trong lịch sử kiểm duyệt văn chương ở Anh.
Câu "nơi người ta đốt sách" là của ai?
Câu này của nhà thơ Đức Heinrich Heine, viết năm 1821 trong vở kịch Almansor, đại ý nơi người ta đốt sách, cuối cùng người ta cũng sẽ đốt người. Câu này được khắc ở đài tưởng niệm vụ đốt sách năm 1933 tại quảng trường Bebelplatz, Berlin.
