Sách thế kỷ 19 hay ố vàng, giòn gãy vì được in trên giấy làm từ bột gỗ và hồ bằng phèn, một hỗn hợp tự sinh axit theo thời gian. Đó là cái giá của một cuộc cách mạng: máy in hơi nước, máy làm giấy cuộn và máy sắp chữ đã biến sách từ món hàng của người khá giả thành thứ mà công nhân, học sinh cũng mua được. Trong hơn một thế kỷ, cuốn sách thay đổi nhiều hơn suốt bốn trăm năm trước đó kể từ Gutenberg.
Bốn trăm năm gần như đứng yên
Một xưởng in năm 1780 trông không khác mấy một xưởng năm 1480. Thợ vẫn nhặt từng con chữ chì từ khay, ghép thành dòng, thành trang. Máy ép vẫn bằng gỗ, kéo bằng tay, mỗi lượt in một mặt tờ giấy. Một đội hai người làm việc thành thạo in được khoảng vài trăm lượt mỗi giờ. Giấy vẫn làm thủ công từ giẻ lanh, giẻ bông, từng tờ một trên khuôn lưới.
Thay đổi bắt đầu quanh năm 1800 và đến cùng lúc ở ba khâu: máy ép, giấy và sắp chữ.
Máy in: từ sắt đến hơi nước
Khoảng năm 1800, Bá tước Stanhope ở Anh làm ra máy in khung sắt hoàn toàn, có đòn bẩy giúp ép mạnh hơn với ít sức hơn, in được trang khổ lớn trong một lượt. Nhưng bước nhảy thật sự là máy in trục lăn chạy hơi nước của Friedrich Koenig, người Đức làm việc ở London. Ngày 29 tháng 11 năm 1814, tờ The Times thông báo số báo hôm đó được in bằng máy hơi nước; theo các tài liệu thường dẫn, máy in được khoảng một nghìn tờ mỗi giờ, gấp mấy lần máy tay.
Các thập niên sau, máy in quay dùng trục cong và giấy cuộn liên tục đẩy tốc độ lên hàng chục nghìn tờ mỗi giờ, trước hết cho báo, rồi cho sách. Kỹ thuật bản đúc, đổ một bản kim loại liền từ khuôn trang chữ, cho phép giữ lại "trang" để in lại nhiều năm sau mà không phải sắp chữ lại.
Giấy: từ giẻ rách đến bột gỗ
Năm 1799, Nicolas-Louis Robert ở Pháp được cấp bằng sáng chế máy làm giấy liền tấm: bột giấy chảy lên một băng lưới chuyển động liên tục, ra một dải giấy dài vô tận thay vì từng tờ. Anh em nhà Fourdrinier ở Anh bỏ tiền phát triển máy này đầu thế kỷ 19, và máy làm giấy kiểu Fourdrinier đến nay vẫn là nguyên lý của nhiều nhà máy giấy.
Máy chạy nhanh thì giẻ rách không đủ. Suốt nửa đầu thế kỷ 19, các xưởng giấy châu Âu và Mỹ thiếu nguyên liệu triền miên, thậm chí nhập giẻ từ nước khác. Lối thoát là gỗ. Từ thập niên 1840, Friedrich Gottlob Keller ở Đức tìm ra cách mài gỗ thành bột làm giấy; sau đó các phương pháp nấu gỗ bằng hoá chất ra đời. Đến cuối thế kỷ 19, giấy bột gỗ đã chiếm ưu thế cho báo và sách phổ thông.
Vì sao sách cũ ố vàng và giòn
Giấy bột gỗ cơ học còn nguyên chất lignin, thứ làm gỗ cứng. Lignin gặp ánh sáng và không khí sẽ ngả vàng, sinh axit. Thêm vào đó, từ đầu thế kỷ 19, người ta hồ giấy bằng nhựa thông và phèn chua để mực không loang; phèn trong môi trường ẩm tạo axit sunfuric. Axit cắt ngắn dần các sợi xenlulo, giấy mất độ dẻo: gấp góc trang vài lần là gãy rời.
| Loại giấy | Thời kỳ phổ biến | Tuổi thọ thường thấy |
|---|---|---|
| Giấy giẻ lanh, bông, hồ keo động vật | Thế kỷ 15 đến đầu thế kỷ 19 | Nhiều trăm năm, nhiều cuốn vẫn trắng và dẻo |
| Giấy bột gỗ cơ học, hồ phèn | Khoảng giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20 | Vài chục năm đã ố vàng, giòn |
| Giấy bột hoá học, hồ phèn | Cuối thế kỷ 19 đến cuối thế kỷ 20 | Tốt hơn, nhưng vẫn axit |
| Giấy không axit, có chất đệm kiềm | Phổ biến dần từ cuối thế kỷ 20 | Được thiết kế để bền hàng trăm năm |
Thật trớ trêu: một cuốn Kinh thánh in năm 1500 trên giấy giẻ có thể còn trắng hơn một cuốn tiểu thuyết in năm 1900. Từ thập niên 1980, giới thư viện cảnh báo mạnh về "sách tự huỷ" trong kho. Các tiêu chuẩn giấy bền lâu ra đời, như tiêu chuẩn Mỹ năm 1984 đi kèm biểu tượng vô cực in ở mặt sau trang tên sách, và tiêu chuẩn quốc tế ISO 9706 năm 1994. Nhiều thư viện lớn làm khử axit hàng loạt cho sách cũ.
Sắp chữ bằng máy
Khâu cuối cùng còn thủ công là sắp chữ. Năm 1886, máy Linotype của Ottmar Mergenthaler được dùng ở tờ New York Tribune: thợ gõ bàn phím, máy chọn khuôn chữ, đúc nguyên một dòng chì liền. Gần như cùng lúc, máy Monotype của Tolbert Lanston đúc từng con chữ rời theo băng giấy đục lỗ, hợp với sách cần chất lượng cao. Một thợ máy sắp nhanh gấp nhiều lần thợ nhặt chữ tay. In chì bằng máy kéo dài tới khi in offset và sắp chữ điện tử thay thế trong nửa sau thế kỷ 20.
Bìa vải và áo bìa: sách được bán "đã mặc áo"
Trước thế kỷ 19, sách thường được bán ở dạng tờ rời hoặc bìa giấy tạm. Người mua mang đến thợ đóng bìa, chọn da, chọn chữ mạ vàng theo ý mình; vì vậy tủ sách nhà quý tộc có gáy đồng bộ. Từ thập niên 1820, nhà xuất bản ở Anh bắt đầu bán sách đóng sẵn bìa vải, rẻ hơn da nhiều. Đóng bìa cũng được cơ giới hoá: bìa làm riêng như một cái hộp rồi dán vào ruột sách. Áo bìa giấy rời, ban đầu chỉ là lớp gói bảo vệ, dần thành chỗ in tranh và lời giới thiệu, tức chiếc áo quảng cáo của sách ngày nay.
Sách rẻ và người đọc mới
Sách rẻ đi cùng nạn mù chữ giảm ở châu Âu và Bắc Mỹ, đường sắt mở rộng, thư viện cho thuê phát triển. Nhiều hình thức xuất bản ra đời:
- Tiểu thuyết in từng kỳ. Dickens cho ra The Pickwick Papers năm 1836–1837 theo từng tập mỏng hằng tháng; người đọc mua từng kỳ như mua tạp chí. Ở Pháp, tiểu thuyết đăng dài kỳ trên báo (feuilleton) cũng làm nên tên tuổi nhiều nhà văn.
- Tiểu thuyết ba tập ở Anh. Thư viện cho thuê chuộng tiểu thuyết chia ba tập để cho ba người thuê cùng lúc.
- Sách bình dân giá rẻ. Truyện phiêu lưu, truyện ly kỳ in giấy xấu, bán ở ga tàu, sạp báo.
- Tủ sách kinh điển giá rẻ. Năm 1867, nhà xuất bản Reclam ở Leipzig mở tủ sách bìa mềm in tác phẩm kinh điển, mở đầu bằng Faust của Goethe, tiền thân của sách bỏ túi thế kỷ 20.
Thạch bản (lithography), do Alois Senefelder tìm ra cuối thế kỷ 18, cùng các kỹ thuật khắc thép, khắc gỗ đầu mút giúp minh hoạ in nhiều và rẻ, rồi đến cuối thế kỷ ảnh chụp bắt đầu được in kèm sách báo.
Góc nhìn hôm nay: giữ một cuốn sách cũ thế kỷ 19, 20
Nếu trong nhà có sách cũ in trên giấy bột gỗ, đặc biệt sách in khoảng giữa thế kỷ 20 ở Việt Nam vốn nhiều cuốn giấy xấu, vài việc nhỏ giúp chúng sống lâu hơn:
- Để xa ánh nắng trực tiếp và nguồn nhiệt; nhiệt độ cao và ẩm làm phản ứng axit nhanh hơn.
- Không kẹp báo, giấy vụn vào sách; giấy axit "lây" vết vàng sang trang bên cạnh.
- Không dán băng dính lên trang rách; keo băng dính ngả vàng và rất khó gỡ.
- Sách quá giòn thì cất trong hộp giấy không axit, lật trang thật nhẹ, chụp lại những trang quý.
Muốn đọc thêm, các trang hướng dẫn bảo quản của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ về giấy axit, hoặc phim tài liệu Slow Fires (1987) về sách tự huỷ trong thư viện, là điểm khởi đầu dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sách cũ bị ố vàng?
Phần lớn sách từ giữa thế kỷ 19 đến cuối thế kỷ 20 in trên giấy bột gỗ còn lignin và được hồ bằng phèn, sinh axit theo thời gian. Lignin ngả vàng khi gặp ánh sáng, axit cắt ngắn sợi giấy làm trang giòn. Giấy giẻ thời trước và giấy không axit ngày nay bền hơn nhiều.
Máy in hơi nước ra đời khi nào?
Máy in trục lăn chạy hơi nước của Friedrich Koenig được tờ The Times ở London dùng in báo từ ngày 29 tháng 11 năm 1814. Máy in nhanh gấp nhiều lần máy ép tay, mở đường cho báo và sách giá rẻ.
Giấy không axit là gì?
Giấy không axit là giấy có độ pH trung tính hoặc hơi kiềm, thường có chất đệm như canxi cacbonat để trung hoà axit sinh ra về sau. Tiêu chuẩn quốc tế ISO 9706 năm 1994 quy định yêu cầu cho loại giấy bền lâu này.
Linotype là gì?
Linotype là máy sắp chữ do Ottmar Mergenthaler làm ra, dùng ở báo New York Tribune từ năm 1886. Thợ gõ bàn phím, máy đúc nguyên một dòng chữ chì liền, nhanh hơn nhiều lần nhặt chữ bằng tay.
Trước thế kỷ 19 sách có bìa không?
Sách thường được bán ở dạng tờ rời hoặc bìa tạm, người mua tự mang đi đóng bìa da theo ý mình. Từ thập niên 1820, nhà xuất bản bắt đầu bán sách đóng sẵn bìa vải, và việc đóng bìa dần được cơ giới hoá.
