Thủ thư không chỉ cho mượn và nhận lại sách. Công việc của người làm thư viện gồm chọn và bổ sung tài liệu, mô tả và phân loại để sách tìm được, giữ gìn kho, hướng dẫn bạn đọc tìm thông tin, tổ chức hoạt động khuyến đọc và ngày càng nhiều việc với dữ liệu số. Ở Việt Nam, nghề này được đào tạo bài bản qua ngành Thông tin – Thư viện ở nhiều trường đại học.
Năm nguyên lý mà dân thư viện hay nhắc
Năm 1931, nhà thư viện học Ấn Độ S. R. Ranganathan đưa ra năm nguyên lý của khoa học thư viện, đến nay vẫn được dạy trong các khoá học nghề:
- Sách là để dùng.
- Mỗi bạn đọc có cuốn sách của mình.
- Mỗi cuốn sách có bạn đọc của nó.
- Tiết kiệm thời gian cho bạn đọc.
- Thư viện là một cơ thể đang lớn.
Năm câu ngắn gọn này giải thích gần hết công việc của thủ thư: mọi việc làm ra đều nhằm nối đúng người với đúng tài liệu, nhanh nhất có thể, trong một tổ chức luôn thay đổi.
Những việc phía sau quầy
Phát triển vốn tài liệu
Thư viện không có tiền mua hết mọi cuốn sách. Thủ thư phụ trách bổ sung phải chọn: theo dõi sách mới, đọc đề xuất của bạn đọc, cân nhắc nhu cầu địa phương, ngân sách, chỗ chứa. Đồng thời phải thanh lọc: sách hỏng, sách lỗi thời, sách quá nhiều bản không ai mượn. Đây là việc đòi hỏi hiểu biết rộng và chịu được tranh luận.
Biên mục và phân loại
Mỗi cuốn sách vào kho cần một biểu ghi: nhan đề, tác giả, nhà xuất bản, năm, số trang, chủ đề, ký hiệu phân loại. Thủ thư biên mục làm theo chuẩn chung, như định dạng MARC 21 cho dữ liệu thư mục và khung phân loại thập phân Dewey, để thư viện này có thể dùng chung dữ liệu với thư viện khác. Một biểu ghi tốt quyết định cuốn sách có được tìm thấy hay mãi nằm im trên kệ.
Bảo quản
Giữ kho khô ráo, sạch, chống côn trùng; đóng lại sách hỏng; số hoá tài liệu quý để bản gốc ít bị lật. Ở các thư viện lớn có bộ phận bảo quản riêng; ở thư viện nhỏ, thủ thư làm luôn.
Quản trị hệ thống
Phần mềm quản lý thư viện, mục lục trực tuyến, thư viện số, máy mượn trả tự động, cổng từ an ninh: thủ thư ngày nay phải làm việc thường xuyên với công nghệ, thậm chí tham gia xây dựng cơ sở dữ liệu.
Những việc phía trước quầy
Dịch vụ tham khảo
Khi một bạn đọc hỏi "có sách về chuyện này không", thủ thư làm một việc nghề gọi là phỏng vấn tham khảo: hỏi lại để hiểu người đó thật sự cần gì, cần ở mức nào, dùng vào việc gì. Một học sinh làm bài tập và một nhà nghiên cứu viết sách có thể hỏi cùng một câu nhưng cần hai loại tài liệu rất khác.
Hướng dẫn kỹ năng thông tin
Ở thư viện trường học, đại học, thủ thư dạy cách tra cứu, cách đánh giá nguồn tin, cách trích dẫn đúng, cách tránh đạo văn. Trong thời mạng xã hội, kỹ năng phân biệt thông tin đáng tin ngày càng quan trọng.
Khuyến đọc và sinh hoạt cộng đồng
Giờ kể chuyện cho trẻ, câu lạc bộ đọc sách, triển lãm, giới thiệu sách mới, ngày hội đọc quanh dịp 21/4, xe sách lưu động về trường. Ở nhiều thư viện tỉnh, đây là những việc kéo người dân quay lại thư viện nhiều nhất.
Thủ thư ở từng loại thư viện
| Nơi làm | Việc nổi bật | Kỹ năng hay cần |
|---|---|---|
| Thư viện công cộng | Phục vụ mọi lứa tuổi, khuyến đọc, tài liệu địa phương | Giao tiếp, tổ chức sự kiện, hiểu cộng đồng |
| Thư viện trường phổ thông | Đọc cùng học sinh, phối hợp với giáo viên | Hiểu tâm lý trẻ, chọn sách theo lứa tuổi |
| Thư viện đại học | Hỗ trợ học tập, nghiên cứu, cơ sở dữ liệu khoa học | Tra cứu chuyên sâu, ngoại ngữ, trích dẫn |
| Thư viện chuyên ngành | Tài liệu cho viện nghiên cứu, bệnh viện, cơ quan | Hiểu biết chuyên môn của ngành |
| Thư viện lớn, lưu trữ | Biên mục, bảo quản, số hoá tài liệu quý | Kỹ thuật bảo quản, chữ Hán Nôm, ngoại ngữ cổ (tuỳ kho) |
Học gì để làm thủ thư ở Việt Nam
Ngành đào tạo chính là Thông tin – Thư viện (có nơi gọi là Khoa học thông tin – thư viện hoặc Thư viện – Thông tin học), ở bậc đại học và cao đẳng. Một số trường có đào tạo ngành này là Trường Đại học Văn hoá Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội và thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, cùng một số trường văn hoá, sư phạm ở các tỉnh. Tên ngành, chương trình và chỉ tiêu có thể thay đổi, nên xem thông tin tuyển sinh của từng trường.
Chương trình thường gồm: thư viện học đại cương, biên mục và phân loại, tra cứu thông tin, phát triển vốn tài liệu, bảo quản, công nghệ thư viện, quản trị thư viện, văn hoá đọc. Nhiều thủ thư ở thư viện trường học vốn là giáo viên chuyển sang và học thêm nghiệp vụ.
Ngoài bằng cấp, người làm nghề lâu năm hay nói tới mấy phẩm chất: tò mò và đọc rộng, tỉ mỉ, kiên nhẫn với câu hỏi lặp lại, thích giúp người khác, và không ngại công nghệ.
Những hiểu lầm hay gặp về nghề
- "Thủ thư suốt ngày đọc sách": thật ra thời gian ngồi đọc trong giờ làm rất ít. Phần lớn là xử lý tài liệu, phục vụ bạn đọc, làm việc với hệ thống.
- "Có mạng rồi, thư viện sắp hết việc": lượng thông tin càng nhiều, càng cần người biết chọn lọc, mô tả và chỉ đường. Nghề thay đổi, nhưng không biến mất.
- "Thủ thư khó tính": nội quy thư viện có lý do: giữ yên lặng cho người khác, giữ sách cho người đọc sau. Hỏi một câu, thường sẽ được giúp nhiều hơn mình nghĩ.
Góc nhìn hôm nay: làm quen với thủ thư của mình
Nếu thường xuyên đến một thư viện, hãy nhớ tên một hai người thủ thư, kể cho họ mình thích đọc gì. Theo thời gian, đó là người gợi ý sách tốt hơn mọi thuật toán, vì họ biết cả những cuốn mới về chưa kịp lên kệ và những cuốn cũ ít ai hỏi.
Còn với học sinh đang chọn ngành, nếu thích sách, thích sắp xếp và thích giúp người khác tìm thứ họ cần, nghề thư viện đáng để tìm hiểu. Cách tốt nhất là xin một buổi đi theo thủ thư ở thư viện tỉnh hay thư viện trường, xem một ngày làm việc thật trông thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Thủ thư làm những công việc gì?
Thủ thư chọn và bổ sung tài liệu, biên mục và phân loại sách, bảo quản kho, hướng dẫn bạn đọc tra cứu và tổ chức hoạt động khuyến đọc. Ở nhiều nơi còn quản trị phần mềm thư viện và thư viện số. Việc cho mượn, nhận trả chỉ là phần nhìn thấy được.
Muốn làm thủ thư thì học ngành gì?
Ngành đào tạo chính là Thông tin – Thư viện, có ở Trường Đại học Văn hoá Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc hai Đại học Quốc gia và một số trường khác. Tên ngành và chương trình mỗi trường có thể khác nhau. Nên xem thông tin tuyển sinh chính thức của trường.
Năm nguyên lý của Ranganathan là gì?
Năm 1931, S. R. Ranganathan đưa ra năm nguyên lý: sách là để dùng; mỗi bạn đọc có cuốn sách của mình; mỗi cuốn sách có bạn đọc của nó; tiết kiệm thời gian cho bạn đọc; thư viện là một cơ thể đang lớn. Đây là nền tảng tư duy của nghề thư viện hiện đại.
Nghề thư viện có bị thay thế bởi Internet không?
Nghề thay đổi mạnh, nhiều việc thủ công đã được máy làm. Nhưng nhu cầu chọn lọc, mô tả, giữ gìn thông tin và hướng dẫn người dùng đánh giá nguồn tin lại tăng. Thủ thư hiện nay làm nhiều hơn với dữ liệu số và kỹ năng thông tin.
