Thư viện lưu động là thư viện tự đi đến bạn đọc thay vì chờ bạn đọc đến: một chiếc xe ô tô chở sách, một con thuyền, thậm chí một con lừa hay đàn lạc đà mang sách vào làng. Chiếc xe sách được ghi nhận sớm nhất ở Mỹ chạy từ năm 1905; ngày nay ở Việt Nam nhiều thư viện tỉnh dùng xe thư viện lưu động để đưa sách về trường học, xã vùng sâu, nơi chưa có thư viện.
Vì sao cần một thư viện biết đi
Một thư viện đẹp ở trung tâm tỉnh không giúp gì nhiều cho đứa trẻ ở xã cách đó vài chục cây số, bố mẹ đi làm cả ngày, không ai chở đi. Với người già, người khuyết tật, người ở vùng núi, vùng đảo, khoảng cách là rào cản lớn nhất giữa họ và sách.
Thư viện lưu động giải bài toán đó bằng cách đổi chiều: thay vì xây nhiều thư viện nhỏ tốn kém, mang một kho sách đến từng nơi theo lịch. Nó cũng là cách để thư viện "giới thiệu mình" với những người chưa bao giờ nghĩ tới chuyện bước vào một thư viện.
Chiếc xe sách đầu tiên
Năm 1905, Thư viện Miễn phí hạt Washington ở Hagerstown, bang Maryland, Mỹ, cho một cỗ xe ngựa chở sách đi phát cho các trang trại, làng nhỏ trong vùng. Người khởi xướng là bà Mary Lemist Titcomb, thủ thư của thư viện. Bà lập luận rằng nhiều gia đình nông thôn sẽ không bao giờ lên thị trấn để mượn sách, nên sách phải đến với họ. Cỗ xe ngựa ấy thường được coi là "bookmobile" đầu tiên của nước Mỹ.
Về sau, xe ngựa được thay bằng xe ô tô, rồi xe buýt cải tạo có giá sách hai bên, bàn tra cứu, máy phát điện. Giữa thế kỷ 20, xe sách trở thành hình ảnh quen thuộc ở các vùng nông thôn Mỹ, Anh, Bắc Âu.
Những thư viện lưu động khác thường trên thế giới
Biblioburro, Colombia: hai con lừa chở sách
Từ cuối thập niên 1990, thầy giáo Luis Soriano ở vùng Magdalena, miền bắc Colombia, chất sách lên lưng hai con lừa tên Alfa và Beto, mỗi cuối tuần đi qua những con đường đất đến các làng hẻo lánh, đọc truyện cho trẻ và cho mượn sách. Câu chuyện được báo chí quốc tế đưa tin rộng rãi, thành biểu tượng của việc đưa sách đến nơi xa nhất bằng phương tiện đơn giản nhất.
Thư viện lạc đà ở Kenya
Ở vùng đông bắc Kenya, quanh Garissa, cơ quan thư viện quốc gia Kenya từ giữa thập niên 1990 dùng đàn lạc đà chở sách đến các cộng đồng du mục, nơi xe cộ khó đi, đường cát và xa trường học. Lạc đà chở những thùng sách, dừng ở mỗi điểm vài ngày, trẻ em mượn sách và đọc dưới bóng cây.
Thuyền sách trên vịnh hẹp Na Uy
Ở bờ biển phía tây Na Uy, nơi nhiều làng nằm rải rác ven các vịnh hẹp (fjord) và đảo nhỏ, một con thuyền thư viện tên Epos đã chở sách đến các cộng đồng ven biển suốt nhiều thập kỷ, từ nửa sau thế kỷ 20. Mỗi lần thuyền cập bến là một dịp gặp gỡ của cả làng.
Những hình thức khác
Có nơi dùng xe đạp chở thùng sách, xe máy có thùng sau, xe ba gác, thậm chí ba lô sách đi bộ vào bản. Ý tưởng chung giống nhau: phương tiện nào đi được tới nơi thì dùng phương tiện đó.
Bảng tóm tắt
| Thư viện lưu động | Nơi | Phương tiện | Khởi đầu |
|---|---|---|---|
| Xe sách hạt Washington | Maryland, Mỹ | Xe ngựa, sau là ô tô | 1905 |
| Thuyền thư viện Epos | Bờ tây Na Uy | Thuyền | Nửa sau thế kỷ 20 |
| Thư viện lạc đà | Đông bắc Kenya | Lạc đà | Giữa thập niên 1990 |
| Biblioburro | Magdalena, Colombia | Lừa | Cuối thập niên 1990 |
| Xe thư viện lưu động tỉnh | Nhiều tỉnh Việt Nam | Xe ô tô chuyên dụng | Phổ biến từ thập niên 2010 |
Thư viện lưu động ở Việt Nam
Từ lâu, các thư viện tỉnh ở Việt Nam đã làm việc "mang sách về cơ sở" bằng hình thức luân chuyển: chở từng bộ sách về các điểm đọc ở xã, trường học, đồn biên phòng, sau một thời gian thu về và gửi bộ khác. Khoảng thập niên 2010, nhiều tỉnh được trang bị xe ô tô thư viện lưu động chuyên dụng, có giá sách, máy tính, màn hình, thiết bị trình chiếu, gọi là xe thư viện lưu động đa phương tiện.
Một buổi xe thư viện về trường thường gồm: trưng bày sách cho học sinh đọc tại chỗ, đọc truyện, chiếu phim hoạt hình hoặc phim tài liệu, tổ chức kể chuyện theo sách, đố vui về sách, đôi khi cấp thẻ và cho mượn về. Với học sinh ở trường xa trung tâm, đó có thể là lần đầu tiên các em thấy cùng lúc nhiều sách đến vậy.
Lịch xe thường do thư viện tỉnh phối hợp với nhà trường, chính quyền xã lập. Trường học hay nhóm cộng đồng muốn đón xe thư viện về có thể liên hệ thư viện tỉnh để hỏi. Sau sắp xếp hành chính năm 2025, đầu mối liên hệ có thể đã thay đổi, nên hỏi trực tiếp là chắc nhất.
Làm một "thư viện lưu động" nhỏ của riêng mình
Không cần xe chuyên dụng mới làm được việc này. Một nhóm bạn, một nhóm thiện nguyện, một trường học có thể làm phiên bản nhỏ:
- Chọn sách gọn và bền: vài chục cuốn sách tranh, truyện thiếu nhi, sách kiến thức có hình, đựng trong thùng nhựa có nắp chống mưa.
- Đi theo lịch đều: ví dụ chiều Chủ nhật đầu tháng đến một điểm cố định. Trẻ con nhớ lịch rất nhanh nếu nó đều.
- Đọc trước, cho mượn sau: buổi đầu nên đọc to vài cuốn cho trẻ nghe, để sách có "giọng" trước khi được mượn về.
- Ghi chép tối giản: một tờ giấy ghi tên trẻ và số sách mượn; lần sau đổi sách mới.
- Kết nối với người tại chỗ: một cô giáo, một người trong thôn giữ hộ thùng sách giữa các lần ghé, để sách được đọc cả khi mình không có mặt.
Điều quan trọng nhất không phải số sách, mà là sự đều đặn. Một thùng sách quay lại mỗi tháng trong hai năm có giá trị hơn một xe sách lớn đến một lần rồi thôi.
Góc nhìn hôm nay: sách đi bằng nhiều đường
Thư viện số giúp sách đi qua đường mạng, nhưng ở nhiều vùng, mạng yếu, thiết bị thiếu, và trẻ nhỏ vẫn cần cầm một cuốn sách thật trong tay. Thư viện lưu động vì thế vẫn còn chỗ đứng, thậm chí còn kết hợp cả hai: xe thư viện chở sách giấy và máy tính để học sinh làm quen với tài liệu số.
Nếu ở gần trường học vùng xa, gần một điểm đọc ở xã, hãy hỏi thư viện tỉnh xem lịch xe lưu động có ghé không. Còn nếu đi du lịch qua những nơi có thư viện lưu động nổi tiếng, có thể tìm hiểu cách ủng hộ chính thức của họ, thay vì mang theo sách một cách tự phát mà không biết nơi nhận đang cần gì.
Câu hỏi thường gặp
Thư viện lưu động là gì?
Thư viện lưu động là thư viện dùng phương tiện di chuyển như xe ô tô, thuyền, xe đạp hay động vật để mang sách đến bạn đọc theo lịch. Mục đích là phục vụ những nơi xa thư viện cố định, như xã vùng sâu, trường học xa trung tâm. Ở Việt Nam, nhiều thư viện tỉnh có xe thư viện lưu động.
Xe thư viện lưu động đầu tiên xuất hiện ở đâu?
Chiếc xe sách thường được coi là đầu tiên ở Mỹ chạy từ năm 1905, do Thư viện Miễn phí hạt Washington ở Hagerstown, bang Maryland tổ chức. Người khởi xướng là thủ thư Mary Lemist Titcomb. Ban đầu đó là một cỗ xe ngựa chở sách đến các trang trại.
Biblioburro là gì?
Biblioburro là thư viện lưu động bằng lừa do thầy giáo Luis Soriano ở vùng Magdalena, Colombia lập từ cuối thập niên 1990. Thầy dùng hai con lừa tên Alfa và Beto chở sách đến các làng hẻo lánh. Câu chuyện được nhiều báo chí quốc tế đưa tin.
Làm sao để xe thư viện lưu động về trường mình?
Nhà trường hoặc chính quyền xã có thể liên hệ thư viện tỉnh để hỏi lịch và điều kiện tổ chức. Lịch xe thường được lập theo kế hoạch năm, phối hợp giữa thư viện và địa phương. Nên liên hệ sớm vì số xe có hạn.
