Thư viện trường học là nơi nhiều trẻ em Việt Nam lần đầu được tự chọn một cuốn sách không phải sách giáo khoa. Từ năm 2022, theo Thông tư 16/2022/TT-BGDĐT, thư viện trường mầm non và phổ thông có bộ tiêu chuẩn riêng về tài nguyên, cơ sở vật chất, hoạt động và người làm thư viện. Nhưng một thư viện đạt chuẩn trên giấy chỉ thật sự sống khi mở cửa vào giờ học sinh rảnh, có sách các em muốn đọc, và có hoạt động kéo các em đến.
Thư viện trường học gồm những gì
Luật Thư viện 2019 xếp thư viện cơ sở giáo dục thành một loại thư viện riêng, phục vụ học sinh, giáo viên và người làm việc trong trường. Thông tư 16/2022/TT-BGDĐT cụ thể hoá cho cấp mầm non và phổ thông, chia thành các mức đánh giá, xét trên mấy nhóm tiêu chí:
| Nhóm tiêu chí | Nội dung chính | Người đọc nhận thấy qua |
|---|---|---|
| Tài nguyên thông tin | Sách giáo khoa, sách tham khảo, sách thiếu nhi, báo, tạp chí, tài nguyên số | Kệ có sách mới, có sách hợp lứa tuổi |
| Cơ sở vật chất | Phòng đọc, kho, kệ, bàn ghế, ánh sáng, thiết bị | Chỗ ngồi thoải mái, sáng, sạch |
| Hoạt động | Cho mượn, tiết đọc, giới thiệu sách, hoạt động khuyến đọc | Lịch hoạt động, góc trưng bày theo chủ đề |
| Quản lý, người làm thư viện | Nhân viên thư viện, kế hoạch, sổ sách, phối hợp với giáo viên | Có người hướng dẫn tìm sách, giới thiệu sách |
Chi tiết từng tiêu chí và cách đánh giá nằm trong văn bản gốc của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Với phụ huynh, điều đáng hỏi không phải thư viện đạt mức nào, mà là con mình có được vào thư viện mỗi tuần không, và lần gần nhất con mượn sách là khi nào.
Những dạng thư viện thường gặp trong trường
- Phòng thư viện truyền thống: có kho sách, phòng đọc, nhân viên thư viện. Phổ biến ở trường trung học và trường tiểu học lớn.
- Thư viện xanh, thư viện ngoài trời: kệ sách đặt dưới tán cây, ở hành lang, sân trường, học sinh lấy đọc trong giờ ra chơi. Gọn, rẻ, gần trẻ.
- Góc đọc trong lớp: một kệ nhỏ cuối lớp, sách do thư viện luân chuyển hoặc học sinh góp. Đặc biệt hợp với lớp nhỏ.
- Thư viện số: tài nguyên điện tử, sách nói, bài giảng; cần thiết bị và tài khoản, thường đi kèm thư viện truyền thống.
Nhiều trường kết hợp cả bốn: kho chính giữ sách, còn sách được đẩy ra hành lang và lớp học để đến gần trẻ hơn.
Hoạt động làm thư viện có học sinh
Tiết đọc thư viện
Một tiết mỗi tuần hoặc mỗi tháng, cả lớp lên thư viện, được tự chọn sách và đọc tại chỗ. Tiết đọc hiệu quả nhất khi học sinh không phải viết bài thu hoạch sau mỗi lần đọc. Bắt viết bài sau mỗi cuốn dễ khiến trẻ chọn sách mỏng nhất để viết cho nhanh.
Giờ đọc tự do toàn trường
Mười lăm đến hai mươi phút, cả trường, kể cả thầy cô và nhân viên, cùng đọc sách tự chọn. Hình ảnh người lớn cũng ngồi đọc có sức thuyết phục hơn lời khuyên.
Vòng tròn văn học
Mô hình literature circles do nhà giáo dục Mỹ Harvey Daniels phổ biến: nhóm bốn, năm học sinh đọc chung một cuốn, mỗi em nhận một vai khi thảo luận, như người đặt câu hỏi, người tìm từ hay, người nối chuyện trong sách với đời sống, người vẽ lại một cảnh. Vai đổi sau mỗi buổi. Cách này giúp học sinh ít nói vẫn có việc rõ ràng để góp vào cuộc trò chuyện.
Giới thiệu sách của học sinh
Mỗi tháng vài học sinh giới thiệu cuốn mình thích trước lớp, trên bảng tin hay qua loa phát thanh của trường. Lời giới thiệu của bạn cùng tuổi thường kéo người đọc hơn danh sách sách do người lớn soạn.
Thủ thư nhỏ
Học sinh lớp lớn làm cộng tác viên thư viện: dán nhãn, xếp sách, trực giờ ra chơi, đọc truyện cho các em lớp nhỏ. Các em được tin tưởng, và thư viện có thêm người.
Vì sao học sinh không đến thư viện và cách sửa
| Vấn đề | Cách sửa |
|---|---|
| Thư viện chỉ mở trong giờ học | Mở vào giờ ra chơi, giờ trưa bán trú, sau giờ tan học |
| Sách cũ, toàn sách tham khảo | Dành phần ngân sách và sách quyên góp cho truyện, sách thiếu nhi, sách khoa học phổ thông; để học sinh đề xuất sách |
| Nội quy toàn chữ "cấm" | Giữ vài quy định cần thiết, cho phép ngồi thảm, đọc theo nhóm nhỏ, nói khẽ |
| Sợ làm hỏng, làm mất sách | Coi sách sờn là dấu hiệu được đọc nhiều; quy định đền bù nhẹ nhàng, không làm trẻ sợ mượn |
| Sách xếp gáy, khó chọn | Trưng bìa sách ra ngoài, góc chủ đề đổi theo tháng |
| Không ai giới thiệu sách | Giáo viên các môn cùng giới thiệu sách gắn với bài học |
Đây cũng là lý do nhiều trường đưa sách ra hành lang, sân trường: cùng một kho sách, đặt ở chỗ học sinh đi qua mỗi ngày thì được cầm lên nhiều hơn hẳn so với nằm trong phòng đóng cửa. Sách cần gặp trẻ ở đường các em đi, không chỉ chờ các em tìm đến.
Phụ huynh góp sức thế nào
- Hỏi thư viện cần gì trước khi quyên sách. Một thùng sách cũ của người lớn ít khi dùng được. Một bộ truyện thiếu nhi mới hợp tuổi có ích hơn nhiều.
- Nhận đọc truyện một buổi. Nhiều thư viện tiểu học đón phụ huynh tình nguyện đọc truyện cho lớp nhỏ.
- Hỏi con về thư viện. "Hôm nay con mượn gì?" là câu hỏi đơn giản nhất nhắc con rằng thư viện là chỗ đáng ghé.
- Trả sách đúng hạn cùng con. Dạy con giữ sách mượn cẩn thận là một phần của việc đọc.
Góc nhìn hôm nay: thư viện là lớp học không có điểm
Ở thư viện, không ai chấm điểm cuốn sách một học sinh chọn. Một đứa trẻ có thể đọc truyện tranh cả học kỳ rồi một hôm tự cầm lên cuốn tiểu thuyết đầu tiên. Thư viện trường tốt cho trẻ quyền được đi chậm như vậy.
Muốn biết thêm, phụ huynh và giáo viên có thể đọc văn bản Thông tư 16/2022/TT-BGDĐT trên cổng thông tin của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hoặc ghé thư viện tỉnh, thành phố, nơi thường có phòng đọc thiếu nhi và hay phối hợp với trường học trong các chương trình luân chuyển sách.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chuẩn thư viện trường học hiện nay theo văn bản nào?
Với cấp mầm non và phổ thông, tiêu chuẩn thư viện được quy định trong Thông tư 16/2022/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Văn bản xét trên các nhóm tiêu chí về tài nguyên, cơ sở vật chất, hoạt động và quản lý. Luật Thư viện 2019 là văn bản khung chung cho mọi loại thư viện.
Thư viện xanh trong trường học là gì?
Thư viện xanh là cách gọi kệ sách đặt ngoài trời, dưới tán cây, ở sân hoặc hành lang, để học sinh lấy đọc trong giờ ra chơi. Mô hình này gọn, ít tốn kém và đưa sách đến gần trẻ. Thường dùng kết hợp với phòng thư viện chính.
Làm sao để học sinh thích đến thư viện?
Mở cửa vào giờ học sinh rảnh, có sách các em muốn đọc, trưng bìa sách ra ngoài và có hoạt động như giờ đọc tự do, giới thiệu sách, thủ thư nhỏ. Hạn chế bắt viết bài thu hoạch sau mỗi lần đọc. Để học sinh đề xuất sách cũng giúp các em thấy thư viện là của mình.
Vòng tròn văn học (literature circles) là gì?
Là cách tổ chức thảo luận sách theo nhóm nhỏ, được nhà giáo dục Harvey Daniels phổ biến. Mỗi học sinh nhận một vai như đặt câu hỏi, tìm từ hay, liên hệ đời sống, vẽ minh hoạ, và đổi vai sau mỗi buổi. Cách này giúp mọi em đều có phần góp vào cuộc thảo luận.
Quyên góp sách cho thư viện trường nên chọn sách gì?
Nên hỏi thư viện cần gì trước. Thường thiếu nhất là truyện thiếu nhi, sách khoa học phổ thông, sách hợp từng lứa tuổi còn mới. Sách giáo trình cũ, sách người lớn không hợp tuổi, sách rách ít khi dùng được.
