Tiểu thuyết bằng thư là gì: kể chuyện qua thư từ, nhật ký và giấy tờ

Tiểu thuyết bằng thư là tiểu thuyết được kể hoàn toàn hoặc chủ yếu qua thư từ giữa các nhân vật, đôi khi kèm nhật ký, giấy tờ, bài báo. Không có người kể chuyện đứng ngoài: người đọc như đang lật một chồng thư của người khác, tự ghép lại câu chuyện. Thể này cực thịnh ở châu Âu thế kỷ 18 với Pamela, Nỗi đau của chàng Werther, Những mối quan hệ nguy hiểm, và vẫn được dùng đến nay dưới nhiều dạng mới.

Hình thức: câu chuyện ghép từ văn bản của nhân vật

Điểm nhận diện dễ nhất là trang sách trông giống một bộ sưu tập tài liệu: đầu mỗi phần có tên người gửi, người nhận, đôi khi có ngày tháng và nơi viết. Tác giả thường đóng vai "người biên tập", viết một lời nói đầu khẳng định mình chỉ tìm được và sắp xếp những lá thư này. Đó là một quy ước, không phải lời thật, nhưng nó tạo cảm giác xác thực mà người đọc thế kỷ 18 rất thích.

Có ba kiểu chính:

Thế kỷ 18: thời hoàng kim

Tiểu thuyết bằng thư nở rộ khi tiểu thuyết châu Âu còn non trẻ và thư từ là phương tiện giao tiếp chính của tầng lớp biết chữ. Người đọc quen viết thư, quen đọc thư, nên một cuốn tiểu thuyết gồm toàn thư thấy tự nhiên và thân mật.

• Những bức thư Ba Tư của Montesquieu (1721). Hai người Ba Tư hư cấu du hành sang Pháp, viết thư về quê kể những điều lạ mắt. Qua con mắt "người ngoài", tác giả châm biếm chính xã hội Pháp. Hình thức thư cho phép nói những điều khó nói thẳng.
• Pamela của Samuel Richardson (1740). Một cô hầu gái viết thư cho cha mẹ kể chuyện bị chủ nhà theo đuổi. Cuốn sách cực kỳ ăn khách và gây tranh cãi, đến mức sinh ra cả những bản nhại. Richardson sau đó viết Clarissa (1748), một trong những tiểu thuyết dài nhất tiếng Anh, cũng bằng thư.
• Nỗi đau của chàng Werther của Goethe (1774). Thư của Werther gửi bạn kể mối tình vô vọng với Lotte. Cuốn sách làm Goethe nổi tiếng khắp châu Âu khi mới ngoài hai mươi tuổi.
• Những mối quan hệ nguy hiểm của Choderlos de Laclos (1782). Hai quý tộc thao túng người khác qua những âm mưu tình ái, kể qua thư của nhiều nhân vật. Đây có lẽ là ví dụ khai thác hình thức thư tinh vi nhất: mỗi người viết cho mỗi người nhận một giọng khác, và người đọc thấy rõ ai đang nói dối ai.

Thể thư làm được gì mà lối kể thường không làm được

Tạo ra khoảng cách giữa điều nhân vật biết và điều người đọc biết

Trong tiểu thuyết nhiều giọng, người đọc được đọc thư của tất cả, còn mỗi nhân vật chỉ biết thư gửi cho mình. Kết quả là một thứ "kịch tính trớ trêu" liên tục: ta thấy nhân vật bị lừa trong khi họ không hay biết.

Cho thấy nhân vật qua cách họ viết

Mỗi người viết thư theo một kiểu: câu dài hay ngắn, trau chuốt hay vụng, thành thật hay vờ vịt. Nhân vật được khắc hoạ không qua lời tả của người kể, mà qua chính văn phong của họ. Đọc kỹ thì đây là phần thú vị nhất.

Thời gian kể sát thời gian sự việc

Nhân vật viết thư khi sự việc còn đang diễn ra, chưa biết kết cục. Richardson gọi đó là lối viết "ngay trong lúc" (writing to the moment). Người đọc theo dõi những dự đoán sai, những hy vọng hão huyền, điều mà lối kể hồi tưởng khó tái tạo.

Những khoảng trống

Có những lá thư bị mất, bị giấu, không được gửi. Khoảng trống giữa hai lá thư, như vài tuần im lặng, cũng kể chuyện. Người đọc phải suy luận điều gì đã xảy ra trong khoảng ấy.

Biến thể: nhật ký, giấy tờ, tài liệu

Từ thư từ, thể loại mở rộng ra mọi kiểu văn bản của nhân vật:

• Frankenstein của Mary Shelley (1818) được đóng khung bằng những lá thư của nhà thám hiểm Walton gửi chị gái; câu chuyện của Victor Frankenstein lồng bên trong.
• Dracula của Bram Stoker (1897) ghép từ nhật ký, thư, bài báo, ghi chép của nhiều nhân vật. Người đọc tự xâu chuỗi như đang điều tra.
• Hoa trên mộ Algernon của Daniel Keyes (bản tiểu thuyết 1966) gồm các "báo cáo tiến triển" do chính nhân vật Charlie viết. Chính tả và câu văn của Charlie thay đổi theo trí tuệ của anh, biến hình thức thành nội dung.
• Màu tím của Alice Walker (1982) chủ yếu là thư nhân vật Celie viết cho Chúa, rồi thư qua lại với em gái. Tác phẩm đoạt giải Pulitzer năm 1983.

Ngày nay, các nhà văn còn thử kể chuyện qua email, tin nhắn, bài đăng mạng xã hội. Hình thức đổi theo công nghệ, nhưng nguyên lý giữ nguyên: câu chuyện được ghép từ chính văn bản của nhân vật.

Vì sao thể này thưa dần sau thế kỷ 18

Tiểu thuyết bằng thư có giới hạn rõ: nhân vật phải có lý do để viết thư mô tả mọi thứ, kể cả những cảnh hành động mà ngoài đời không ai ngồi viết lại chi tiết. Ngay từ thế kỷ 18, những bản nhại Pamela như Shamela của Henry Fielding đã giễu chuyện nhân vật vẫn kịp ngồi viết thư giữa lúc tình thế nguy cấp. Sang thế kỷ 19, lối kể ngôi thứ ba với người kể biết hết, như ở Balzac, Dickens, Tolstoy, cho phép dựng xã hội rộng lớn hơn, và trở thành chuẩn mực. Thể thư không mất đi, nhưng thành một lựa chọn đặc biệt hơn là khuôn mặc định.

Cách đọc một tiểu thuyết bằng thư

1. Luôn để ý ai viết cho ai. Cùng một nhân vật viết cho hai người nhận có thể kể hai phiên bản khác nhau của cùng một sự việc.
2. Ghi lại ngày tháng. Khoảng cách giữa các lá thư, những lần trả lời chậm, đều mang thông tin.
3. Đừng tin hết mọi lá thư. Không có người kể chuyện đứng ngoài để xác nhận, nên mỗi lá thư là một góc nhìn, có khi là một lời nói dối.
4. Đọc lời nói đầu của "người biên tập". Đó là một phần của tác phẩm, cho biết tác giả muốn người đọc tiếp nhận câu chuyện như thế nào.
5. Nếu mới làm quen, bắt đầu bằng kiểu một giọng. Nỗi đau của chàng Werther ngắn, dễ theo; xong rồi mới thử Những mối quan hệ nguy hiểm, nơi nhiều giọng đan nhau.