Tra cứu sách trong thư viện bắt đầu từ mục lục trực tuyến (thường gọi là OPAC): gõ tên sách, tên tác giả hoặc từ khoá, xem thư viện có cuốn đó không, nằm ở kho nào, còn trên giá hay đã có người mượn, rồi ghi lại ký hiệu xếp giá để tìm đúng kệ. Không tìm ra thì đổi cách gõ, tìm theo chủ đề, và hỏi thủ thư; nếu thư viện thật sự không có, có thể đề nghị bổ sung hoặc hỏi về mượn liên thư viện.
Mục lục thư viện là gì
Ngày trước, mỗi thư viện có những tủ gỗ nhiều ngăn kéo nhỏ, trong là phiếu mục lục bằng bìa cứng: mỗi cuốn sách vài phiếu, xếp theo tên sách, theo tác giả, theo môn loại. Ngày nay phần lớn thư viện tỉnh, thư viện đại học ở Việt Nam đã chuyển sang mục lục điện tử, tra được trên mạng. Nhiều người lớn tuổi vẫn nhớ cảm giác kéo ngăn tủ phiếu, lật từng tấm.
Mục lục không chứa nội dung sách mà chứa biểu ghi thư mục: tên sách, tác giả, dịch giả, nhà xuất bản, năm xuất bản, số trang, khổ sách, chủ đề, ký hiệu phân loại, và tình trạng từng bản trong kho.
Gõ tìm sao cho ra
Ba kiểu tìm cơ bản
- Theo nhan đề: gõ vài chữ đầu đặc trưng của tên sách, bỏ qua chữ phụ. Gõ "Số đỏ" ra nhanh hơn gõ cả câu giới thiệu trên bìa.
- Theo tác giả: với tác giả Việt, thường gõ đủ họ tên. Với tác giả nước ngoài, thử cả cách viết nguyên gốc lẫn phiên âm, vì sách dịch cũ có thể ghi tên phiên âm kiểu cũ.
- Theo từ khoá, chủ đề: khi không nhớ tên sách mà chỉ biết đề tài, ví dụ "nuôi ong", "lịch sử Huế", "chăm sóc trẻ sơ sinh".
Mẹo khi không tìm thấy
- Thử có dấu và không dấu. Một số hệ thống cũ xử lý dấu tiếng Việt chưa tốt.
- Bớt chữ: gõ ít chữ hơn thì kết quả rộng hơn, rồi lọc dần.
- Kiểm tra tên sách thật: sách dịch có khi đổi tên qua các lần tái bản, mỗi nhà xuất bản đặt một tên.
- Dùng tìm nâng cao: kết hợp tác giả và năm xuất bản, hoặc giới hạn theo ngôn ngữ, loại tài liệu.
- Lần theo chủ đề: mở biểu ghi của một cuốn đúng ý, bấm vào chủ đề của nó để ra những cuốn cùng đề tài.
Đọc một biểu ghi thư mục
| Trường | Nghĩa là gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Nhan đề, tác giả | Tên sách, người viết, người dịch, người biên soạn | Xác nhận đúng cuốn mình cần |
| Thông tin xuất bản | Nơi xuất bản, nhà xuất bản, năm | Phân biệt các lần in, bản dịch khác nhau |
| Mô tả vật lý | Số trang, khổ sách, có minh hoạ không | Biết cuốn sách dày mỏng, to nhỏ ra sao |
| Chủ đề, từ khoá | Những đề tài sách đề cập | Tìm thêm sách cùng chủ đề |
| Ký hiệu phân loại, xếp giá | Dãy số và chữ ghi trên gáy sách | Tìm đúng giá, đúng kệ |
| Số đăng ký cá biệt | Mã riêng của từng bản sách trong kho | Ghi vào phiếu yêu cầu ở kho đóng |
| Tình trạng | Trên giá, đang mượn, đang xử lý, chỉ đọc tại chỗ | Biết có lấy được ngay không |
Ký hiệu xếp giá: con đường từ màn hình tới kệ
Ký hiệu xếp giá thường có hai phần. Phần đầu là số phân loại, cho biết sách thuộc môn loại nào. Nhiều thư viện Việt Nam hiện dùng khung phân loại thập phân Dewey (DDC), đã được Thư viện Quốc gia dịch và phổ biến; ví dụ dãy 895.922 thường thấy ở sách văn học Việt Nam, 959.7 ở sách lịch sử Việt Nam. Phần sau là mã tác giả hoặc nhan đề, giúp xếp các cuốn cùng môn loại theo thứ tự chữ cái.
Trên kệ, sách xếp theo số tăng dần từ trái qua phải, từ trên xuống dưới, rồi sang giá kế tiếp. Đầu mỗi giá có biển ghi khoảng ký hiệu. Cứ đi theo số như đi tìm số nhà trên một con phố. Muốn hiểu sâu về từng lớp của Dewey có thể đọc thêm tài liệu chuyên về khung phân loại này; để tìm sách, chỉ cần biết đọc thứ tự là đủ.
Một thư viện có thể có thêm ký hiệu kho phía trước: kho thiếu nhi, kho tham khảo, kho ngoại văn, kho địa chí. Thấy ký hiệu kho lạ, hỏi ngay quầy để khỏi đi sai tầng.
Kho mở và kho đóng
Ở kho mở, bạn đọc tự vào giá tìm sách. Tự đi giữa các kệ có một cái lợi khó thay: cuốn mình tìm nằm cạnh những cuốn cùng đề tài, và nhiều khi cuốn bên cạnh mới là cuốn mình mang về.
Ở kho đóng, bạn đọc ghi phiếu yêu cầu (hoặc đặt trên máy), thủ thư vào kho lấy sách ra. Kho đóng thường giữ sách quý, sách cũ, sách lưu chiểu, báo tạp chí đóng tập. Muốn tiết kiệm thời gian, hãy tra trước ở nhà và ghi sẵn số đăng ký cá biệt.
Khi thư viện không có cuốn mình cần
- Kiểm tra lại tên và các bản dịch khác. Có thể thư viện có bản in khác hoặc bản dịch khác.
- Tra mục lục của thư viện khác: thư viện tỉnh bên cạnh, thư viện đại học, Thư viện Quốc gia ở Hà Nội, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM. Nhiều mục lục mở cho mọi người tra.
- Tra mục lục liên hợp quốc tế nếu cần sách nước ngoài: một số cơ sở dữ liệu cho biết thư viện nào trên thế giới đang giữ cuốn sách.
- Hỏi mượn liên thư viện: một số thư viện có liên kết để chuyển sách hoặc bản sao một phần cho bạn đọc, theo quy định về quyền tác giả.
- Đề nghị bổ sung: điền phiếu đề xuất mua sách. Ghi rõ nhan đề, tác giả, nhà xuất bản, năm xuất bản.
Hỏi thủ thư: kỹ năng bị đánh giá thấp nhất
Nhiều người ngại hỏi vì sợ làm phiền. Thực ra giúp bạn đọc tìm tài liệu là một phần công việc chính của thủ thư. Muốn được giúp hiệu quả, hãy nói rõ:
- Mình cần tài liệu để làm gì: đọc chơi, viết bài, làm luận văn, chuẩn bị chuyến đi.
- Đã tìm theo những từ nào, ở đâu, kết quả ra sao.
- Cần mức độ nào: sách nhập môn hay chuyên sâu, tiếng Việt hay ngoại văn, sách mới hay tư liệu cũ.
Một câu hỏi rõ như "cháu cần tài liệu về chợ nổi miền Tây cho bài tập địa lý lớp 8, đã gõ 'chợ nổi' nhưng chỉ ra sách du lịch" giúp thủ thư dẫn đúng chỗ nhanh hơn nhiều so với "có sách về miền Tây không ạ".
Góc nhìn hôm nay: tìm trong thư viện khác tìm trên mạng
Công cụ tìm kiếm trên mạng trả về những gì phổ biến nhất. Mục lục thư viện trả về những gì đã được người làm nghề chọn lọc, mô tả và giữ lại, kể cả những cuốn rất ít người đọc. Một bên rộng, một bên sâu.
Thử một lần: chọn một đề tài mình tò mò, tìm trên mạng mười phút, rồi tìm trong mục lục thư viện tỉnh mười phút. Thường thì kết quả thứ hai ít hơn nhưng có vài cuốn mà mạng không bao giờ đưa lên trang đầu.
Câu hỏi thường gặp
OPAC là gì?
OPAC là mục lục truy cập công cộng trực tuyến của thư viện, nơi bạn đọc tra xem thư viện có những tài liệu nào. Kết quả cho biết thông tin sách, ký hiệu xếp giá và tình trạng còn trên giá hay đang được mượn. Phần lớn thư viện tỉnh và đại học ở Việt Nam đã có OPAC.
Ký hiệu trên gáy sách thư viện nghĩa là gì?
Đó là ký hiệu xếp giá, thường gồm số phân loại cho biết môn loại và mã tác giả hoặc nhan đề. Sách trên kệ xếp theo thứ tự của ký hiệu này. Ghi lại ký hiệu khi tra cứu giúp tìm đúng kệ nhanh chóng.
Thư viện không có sách mình cần thì làm sao?
Có thể tra mục lục của thư viện khác, hỏi về dịch vụ mượn liên thư viện, hoặc điền phiếu đề nghị thư viện bổ sung sách. Thủ thư thường biết nơi nào khác đang giữ cuốn đó. Sách cũ hết bảo hộ có thể đã có bản số hoá hợp pháp.
Kho đóng là gì?
Kho đóng là kho bạn đọc không tự vào lấy sách, mà ghi phiếu yêu cầu để thủ thư mang ra. Kho này thường giữ sách quý, sách cũ, báo đóng tập, tài liệu lưu chiểu. Tra cứu trước ở nhà và ghi sẵn ký hiệu giúp lấy sách nhanh hơn.
