Giai đoạn trẻ chuyển từ nghe đọc sang tự đọc thường rơi vào khoảng 6–9 tuổi, từ lúc học chữ ở lớp 1 đến khi đọc trơn và đọc một mình được truyện dài. Đây là quãng dễ chững lại nhất: con biết chữ nhưng đọc còn chậm, mệt, nên dễ bỏ. Bố mẹ giúp được nhiều nhất bằng cách vừa cho con sách thật dễ để tự đọc, vừa tiếp tục đọc to truyện hay, và tuyệt đối không biến việc đọc ở nhà thành giờ kiểm tra.
Ba chặng của giai đoạn chuyển
Các nhà nghiên cứu về phát triển kỹ năng đọc thường mô tả trẻ đi qua những chặng nối tiếp nhau. Có thể hình dung đơn giản như sau:
| Chặng | Trẻ đang làm gì | Bố mẹ thường thấy | Sách hợp để tự đọc |
|---|---|---|---|
| Giải mã | Ghép âm, đánh vần từng tiếng | Đọc chậm, ngón tay dò từng chữ, mệt sau vài dòng | Câu rất ngắn, từ quen, chữ to, nhiều tranh |
| Đọc trơn dần | Nhận ra nhiều từ ngay, bớt đánh vần | Đọc to được đoạn ngắn, còn vấp từ lạ, ít ngắt nghỉ | Sách tập đọc, truyện ngắn có tranh, truyện tranh đơn giản |
| Đọc để hiểu | Đọc trơn, sức dồn sang việc hiểu | Đọc thầm, đọc lâu, bắt đầu có gu riêng | Truyện chia chương, sách thông tin, bộ truyện nhiều tập |
Mỗi trẻ đi qua các chặng với tốc độ khác nhau. Có trẻ đọc trơn ngay giữa lớp 1, có trẻ đến lớp 2, lớp 3 mới thật sự thoải mái. Khoảng chênh lệch này phần lớn là bình thường.
Bối cảnh ở Việt Nam: lớp 1 là lúc học chữ
Theo Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, việc học đọc và viết chữ một cách hệ thống bắt đầu ở lớp 1, với học âm, vần rồi đọc trơn tiếng, từ, câu. Ở mầm non, trẻ được làm quen với chữ và sách qua hoạt động chơi, nghe kể chuyện, không học trước chương trình lớp 1. Vì vậy chặng giải mã của trẻ Việt thường rơi vào năm lớp 1.
Tiếng Việt có lợi thế lớn: chữ quốc ngữ ghi âm khá đều, quy tắc đánh vần rõ ràng, nên khi đã nắm âm vần, trẻ đọc được rất nhiều tiếng mới. Cái khó nằm ở dấu thanh và những vần dễ lẫn. Đến khoảng cuối lớp 1, đầu lớp 2, nhiều trẻ đã ghép được hầu hết các tiếng, nhưng đọc trơn và hiểu cả đoạn thì cần thêm thời gian luyện.
Vì sao giai đoạn này dễ chững lại
- Khoảng cách giữa nghe hiểu và tự đọc: con đã quen nghe những truyện dài, hay. Giờ tự đọc chỉ được câu ngắn, nhạt, nên dễ thấy đọc là việc chán.
- Đọc tốn sức: não trẻ còn dồn sức vào việc nhận chữ, nên đọc mười phút đã mệt như làm việc nặng.
- Bố mẹ dừng đọc to: nhiều nhà nghĩ con đã biết chữ thì tự đọc, nên con mất nguồn truyện hay.
- Áp lực bài vở: đọc ở nhà gắn với bài tập đọc, chấm điểm, bị nhắc "đọc sai rồi".
Bố mẹ làm gì trong từng chặng
Khi con đang giải mã
- Để con đọc to cho bố mẹ nghe những đoạn rất ngắn, vài câu là đủ. Dừng khi con còn muốn đọc tiếp, đừng đợi con kiệt sức.
- Khi con vấp, chờ vài giây cho con tự gỡ. Nếu con bí, gợi ý âm đầu hoặc đọc giúp cả tiếng rồi để con đọc tiếp.
- Khen cụ thể nỗ lực: "Con tự đọc được chữ khó này rồi", thay vì chỉ "giỏi lắm".
- Bố mẹ và con thay nhau đọc: bố mẹ một trang, con một câu. Câu chuyện vẫn trôi, con không quá tải.
Khi con đọc trơn dần
- Tìm sách tập đọc có cốt truyện vui, truyện tranh đơn giản, sách ngắn có nhiều tranh. Đọc xong trọn một cuốn mang lại cảm giác thành công rất lớn.
- Cho con đọc lại những cuốn quen. Đọc lại giúp đọc trơn và tự tin hơn, không phải là lười.
- Để con đọc to cho em nhỏ, cho ông bà, cho cả thú nhồi bông. Có người nghe, con có lý do đọc mà không bị chấm.
Khi con bắt đầu đọc để hiểu
- Đưa con những bộ truyện nhiều tập. Khi đã quen nhân vật, mỗi tập mới dễ đọc hơn và con muốn đọc tiếp.
- Chuyển dần từ đọc to sang đọc thầm. Không cần nghe con đọc to mãi, vì đọc thầm mới là cách đọc của người đọc thạo.
- Hỏi chuyện về sách như hỏi một người bạn: "Truyện đến đâu rồi? Có gì hay không?".
Giữ đọc to song song
Đây là điều quan trọng nhất của cả giai đoạn. Trong lúc con tự vật lộn với sách tập đọc, hãy tiếp tục đọc to cho con những truyện dài hơn, hay hơn. Có thể chia giờ đọc tối thành hai phần: mười phút con đọc cho bố mẹ nghe sách dễ, mười lăm phút bố mẹ đọc cho con nghe truyện chương. Phần sau là động lực cho phần trước: con biết rằng đọc giỏi lên thì sẽ tự mở được những cuốn như thế.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn
Đa số trẻ chậm lúc đầu rồi bắt kịp. Tuy vậy nên trao đổi với giáo viên và cân nhắc gặp chuyên gia khi:
- Đến cuối lớp 1 con vẫn rất khó ghép âm, quên âm vừa học, hay nhầm các chữ, các vần lẫn lộn kéo dài.
- Con hiểu rất tốt khi nghe nhưng tự đọc thì kém hẳn, và khoảng cách không thu hẹp sau nhiều tháng.
- Con né đọc mạnh, lo âu, đau bụng, khóc khi phải đọc.
- Con có dấu hiệu nhìn kém hoặc nghe kém: nheo mắt, đưa sách sát, hỏi lại nhiều.
Bước đầu nên khám mắt và tai. Sau đó có thể gặp bác sĩ nhi, chuyên gia tâm lý giáo dục hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu để được đánh giá. Bố mẹ không nên tự gắn nhãn hay tự kết luận con có rối loạn gì.
Những điều nên tránh
- So tốc độ đọc của con với anh chị hay con nhà hàng xóm.
- Bắt con đọc to trước đông người khi con chưa sẵn sàng.
- Sửa từng lỗi nhỏ ngay khi con đang đọc. Lỗi không làm sai nghĩa có thể bỏ qua.
- Thưởng tiền hay đồ chơi theo số trang. Con dễ chọn sách mỏng nhất, đọc vội, và quên mất niềm vui đọc.
- Cấm đọc truyện tranh vì "không phải sách thật".
Góc nhìn hôm nay: một quãng ngắn trong cả đời đọc
Nhìn lại, giai đoạn chuyển chỉ kéo dài vài năm, nhưng nó quyết định con nhớ về việc đọc như một gánh nặng hay một niềm vui. Bố mẹ không cần làm thầy cô thứ hai ở nhà. Việc của bố mẹ là giữ cho sách luôn gắn với những phút dễ chịu: một chương truyện trước giờ ngủ, một cuốn sách mỏng đọc xong được khen, một buổi chiều đi thư viện. Kỹ năng sẽ đến theo thời gian, còn niềm vui thì mất đi rồi rất khó gây lại.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì tự đọc được sách?
Phần lớn trẻ Việt bắt đầu học chữ có hệ thống ở lớp 1 và đọc trơn dần trong khoảng lớp 1 đến lớp 3. Mỗi trẻ một nhịp, có trẻ nhanh có trẻ chậm hơn, phần lớn là bình thường.
Con đã biết đọc có nên để con tự đọc một mình?
Nên khuyến khích con tự đọc sách vừa sức, nhưng vẫn tiếp tục đọc to cho con những truyện dài hơn. Trẻ mới biết đọc chỉ tự đọc được truyện đơn giản hơn nhiều so với tầm hiểu.
Con đọc sai thì có nên sửa ngay không?
Chờ vài giây cho con tự gỡ, lỗi không làm sai nghĩa có thể bỏ qua. Sửa liên tục khi con đang đọc làm con mất mạch và sợ đọc.
Khi nào trẻ chậm đọc cần đi khám?
Khi đến cuối lớp 1 con vẫn rất khó ghép âm, hay nhầm chữ kéo dài, hoặc hiểu tốt khi nghe nhưng tự đọc kém hẳn sau nhiều tháng. Nên khám mắt, tai trước rồi gặp chuyên gia để được đánh giá.
Có nên thưởng cho con theo số sách đọc được?
Không nên thưởng tiền hay đồ chơi theo số trang, số cuốn. Trẻ dễ chọn sách mỏng, đọc vội để lấy thưởng. Lời khen cụ thể và thời gian đọc cùng nhau là phần thưởng bền hơn.
