Cho trẻ đọc to cho em nhỏ, cho ông bà, thậm chí cho thú nhồi bông nghe là một cách rất hiệu quả để con luyện đọc mà không thấy bị kiểm tra. Khi có người nghe thật, con có lý do để đọc rõ, đọc diễn cảm, đọc lại cho trơn; còn người nghe như em nhỏ hay ông bà thì không chấm điểm. Đây là lúc con chuyển từ vai người được đọc cho nghe sang vai người đọc trong nhà.
Vì sao đổi vai lại có tác dụng
Đọc có mục đích
Đọc to cho bố mẹ nghe thường mang cảm giác bài tập: bố mẹ biết chữ hết rồi, con đọc để bố mẹ sửa. Đọc cho em nhỏ chưa biết chữ, hay cho ông bà mắt đã kém, thì khác hẳn: con đang giúp người khác, đang mang câu chuyện đến cho họ. Mục đích thật làm con tự giác đọc kỹ hơn.
Đọc lại mà không chán
Đọc lại một đoạn nhiều lần là cách tốt để đọc trơn, nhưng trẻ ghét bị bắt đọc lại. Khi con biết mình sẽ đọc cho em nghe tối nay, con sẵn lòng tập trước một hai lượt cho "khỏi vấp". Đó chính là luyện đọc lặp lại, chỉ là con tự chọn.
Học bằng cách dạy
Khi giải thích cho em "con sói này là con vật gì", "chỗ này bạn thỏ buồn vì sao", con phải tự hiểu rõ trước. Các nhà giáo dục từ lâu đã ghi nhận người dạy thường học sâu hơn người được dạy. Nhiều trường ở các nước tổ chức chương trình "bạn đọc" (reading buddies), ghép học sinh lớp trên đọc cho học sinh lớp dưới, và cả hai bên đều được lợi.
Một khán giả không phán xét
Trẻ đọc chưa tốt thường ngại đọc trước người lớn và bạn cùng lớp. Em nhỏ, ông bà hiền, hay một chú gấu bông là những người nghe an toàn. Ý tưởng này được dùng cả trong các chương trình cho trẻ đọc to cho chó trị liệu, như chương trình R.E.A.D. do tổ chức Intermountain Therapy Animals khởi xướng ở bang Utah (Mỹ) năm 1999: con vật chỉ lắng nghe, không sửa lỗi, nên trẻ dám đọc.
Ai có thể là người nghe
| Người nghe | Điều hay | Lưu ý |
|---|---|---|
| Em nhỏ trong nhà | Con thấy mình là anh chị, có trách nhiệm; em được nghe thêm truyện | Chọn sách hợp tuổi em, đừng giao việc này như nhiệm vụ bắt buộc |
| Ông bà | Ông bà vui, cháu được khen; hợp khi ông bà mắt kém | Chọn truyện ông bà cũng thích nghe, hoặc báo, thơ ông bà yêu |
| Bố mẹ đang làm việc nhà | Bố mẹ vừa nấu ăn vừa nghe, con không cảm thấy bị nhìn chằm chằm | Thật sự lắng nghe, phản hồi về câu chuyện chứ không chỉ "ừ ừ" |
| Thú nhồi bông, búp bê | Không phán xét, con tự đọc lúc nào cũng được | Hợp nhất với trẻ mới tập đọc |
| Thú cưng | Mèo, chó nằm cạnh tạo cảm giác ấm áp | Chỉ khi con vật hiền và quen trẻ |
| Ông bà ở xa qua video | Giữ gắn kết, ông bà được nghe giọng cháu | Hẹn giờ cố định, buổi ngắn mười phút là đủ |
Con đọc cho em: bày cho con thế nào
Trẻ lớn đọc cho em nhỏ không tự nhiên biết cách. Có thể bày cho con vài điều đơn giản, như bày một kỹ năng thú vị chứ không phải dạy bài:
- Cầm sách quay về phía em để em thấy tranh.
- Đọc chậm, ngừng ở dấu chấm. Em nhỏ cần thời gian nhìn tranh.
- Chỉ vào tranh khi đọc tên con vật, đồ vật.
- Đổi giọng cho nhân vật nếu con thích. Trẻ lớn thường rất mê phần này.
- Hỏi em một câu giữa chừng: "Em thấy con mèo đâu?".
- Để em lật trang.
Nên chọn cho con những cuốn sách tranh ngắn, chữ ít, mà con đã đọc trơn được. Sách quá khó làm con vấp liên tục, cả hai đứa đều chán. Một mẹo hay là để con lục lại sách tranh hồi nhỏ của chính mình, đọc cho em những cuốn mình từng thích. Con vừa có sách vừa sức, vừa có câu chuyện để kể: "Hồi chị bằng em, mẹ hay đọc cuốn này cho chị."
Con đọc cho ông bà: cầu nối giữa các thế hệ
Nhiều ông bà từng kể chuyện cổ tích cho cháu nghe. Khi cháu biết đọc, vai có thể đảo lại. Một vài cách làm cho việc này tự nhiên:
- Đọc báo cho ông bà: một mẩu tin ngắn, một bài thơ trên báo. Cháu luyện đọc văn bản thật, ông bà có dịp kể thêm chuyện ngày xưa liên quan.
- Đọc thơ ông bà thuộc: ông bà đọc theo, sửa nhịp, giải thích từ cũ. Cả hai cùng học.
- Đọc truyện cổ rồi nghe ông bà kể bản của họ. Nhiều truyện cổ có dị bản theo vùng, ông bà có thể kể khác sách. Đó là bài học quý về việc truyện được truyền miệng.
- Ông bà mắt kém: cháu đọc giúp tờ hướng dẫn, thiệp mời, tin nhắn chữ to. Con học được rằng biết đọc là để giúp người khác.
Điều cần nhắc ông bà nhẹ nhàng: lắng nghe và khen nỗ lực, đừng chê "đọc gì mà ê a thế", và đừng so với anh chị họ. Ông bà là khán giả an toàn chỉ khi ông bà không chấm điểm.
Khi con không muốn đọc to
Có trẻ ngại đọc to, kể cả cho em. Đừng ép. Vài cách gỡ:
- Bắt đầu với thú nhồi bông, khi chỉ có con một mình trong phòng.
- Đọc chung: bố mẹ đọc một trang, con đọc một trang cho em nghe.
- Cho con đọc phần lời thoại của một nhân vật, phần còn lại bố mẹ đọc.
- Thu âm: con đọc rồi tự nghe lại, hoặc gửi bản ghi cho ông bà ở xa.
- Chấp nhận con thích đọc thầm hơn. Đọc to là một cách luyện, không phải thước đo.
Nếu con né đọc to vì đọc rất khó, đọc chậm hơn hẳn mức mong đợi sau nhiều tháng học chữ, hãy trao đổi với giáo viên và cân nhắc cho con đi khám mắt, tai, gặp chuyên gia để được đánh giá.
Những điều nên tránh
- Giao cho con lớn việc "đọc cho em ngủ" như một nghĩa vụ hằng ngày, thay cho việc bố mẹ đọc. Con lớn cũng còn cần được bố mẹ đọc cho nghe.
- Bắt con đọc to trước khách để khoe.
- Ngắt lời sửa lỗi khi con đang đọc cho em. Để con đọc xong rồi mới nói riêng nếu thật cần.
- So con đọc với anh chị ở cùng tuổi.
Góc nhìn hôm nay: một nhà nhiều người đọc
Trong nhiều gia đình Việt, ba thế hệ sống gần nhau, buổi tối ai cũng có mặt. Đó là điều kiện tuyệt vời để việc đọc chảy theo nhiều chiều: bố mẹ đọc cho con, con đọc cho em, cháu đọc cho ông bà, ông bà kể lại cho cả nhà. Không cần lập "giờ đọc gia đình" trang trọng. Chỉ cần một tối nào đó, nhờ con đọc cho bà nghe bài thơ trên báo, rồi ngồi nghe bà kể tiếp. Con sẽ nhớ mình từng là người mang chữ đến cho người thân.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ đọc to cho em nghe có lợi gì?
Con có mục đích thật để đọc, sẵn lòng tập lại cho trơn và hiểu kỹ truyện để giải thích cho em. Em nhỏ là người nghe không chấm điểm nên con bớt ngại. Em cũng được nghe thêm truyện.
Trẻ đọc to cho thú nhồi bông có tác dụng không?
Có, nhất là với trẻ mới tập đọc hay ngại đọc trước người khác. Người nghe không phán xét giúp trẻ dám đọc. Ý tưởng này cũng được dùng trong các chương trình cho trẻ đọc to cho chó trị liệu như R.E.A.D. ở Mỹ.
Nên chọn sách gì để trẻ lớn đọc cho em?
Sách tranh ngắn, ít chữ, mà trẻ lớn đã đọc trơn được. Sách tranh hồi nhỏ của chính con là lựa chọn hay: vừa sức, quen thuộc và có câu chuyện để kể cho em.
Con không chịu đọc to thì có sao không?
Không nên ép. Có thể bắt đầu với thú nhồi bông, đọc chung, hoặc đọc lời một nhân vật. Nếu con né vì đọc rất khó kéo dài, nên trao đổi với giáo viên và cân nhắc gặp chuyên gia.
Cháu đọc cho ông bà nghe nên đọc gì?
Mẩu tin ngắn trên báo, bài thơ ông bà thích, truyện cổ để ông bà kể thêm bản của mình. Với ông bà mắt kém, cháu có thể đọc giúp thiệp, tờ hướng dẫn, tin nhắn.
