Truyện chọn lối được dùng trong giáo dục theo hai cách chính: cho học sinh đọc để tăng hứng thú và luyện suy luận, và cho học sinh tự viết để học cách xây dựng cốt truyện, nhân quả và góc nhìn. Ngoài lớp văn, cấu trúc rẽ nhánh còn có mặt trong sách giáo khoa "dạy học theo chương trình" từ thập niên 1950–1960 và trong các tình huống mô phỏng dùng để đào tạo y khoa, kỹ năng sống. Điểm cần nhớ: truyện chọn lối là một công cụ thêm, hiệu quả nhất khi có thảo luận đi kèm.
Gốc gác: sách giáo khoa rẽ nhánh
Trước khi có sách phiêu lưu chọn lối, cách rẽ nhánh đã được dùng trong sách dạy học. Cuối thập niên 1950, ở Mỹ, Norman Crowder, người từng làm việc đào tạo cho không quân Mỹ, đề xuất kiểu "chương trình hoá có rẽ nhánh". Mỗi trang trình bày một ý ngắn, kết thúc bằng một câu hỏi trắc nghiệm. Mỗi đáp án dẫn tới một trang khác: chọn đúng thì sang ý tiếp theo, chọn sai thì sang trang giải thích vì sao sai rồi quay lại.
Những cuốn sách này được gọi là "sách xáo trộn", vì các trang không đọc theo thứ tự. Chúng khác cách dạy học chương trình hoá kiểu tuyến tính do nhà tâm lý học B. F. Skinner đề xướng cùng thời, vốn cho mọi người học đi cùng một chuỗi bước nhỏ. Cách rẽ nhánh của Crowder là tổ tiên trực tiếp của nhiều phần mềm học tập về sau.
Đọc truyện chọn lối trong lớp
Đọc chung, biểu quyết
Cách đơn giản nhất: giáo viên đọc to một truyện chọn lối, đến mỗi điểm rẽ cả lớp biểu quyết. Trước khi biểu quyết, mời vài em nói lý do. Chỉ cần vậy, giờ đọc đã thành một buổi luyện nói, luyện lập luận. Các em phải dựa vào chi tiết trong truyện để thuyết phục bạn.
Đọc theo nhóm, so sánh lối đi
Chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm đọc cùng một cuốn nhưng tự chọn. Cuối giờ, các nhóm kể lại con đường của mình. Các em thấy ngay cùng một điểm xuất phát mà kết cục khác hẳn, một bài học tự nhiên về nhân quả.
Đọc ngoại ngữ
Sách chọn lối thiếu nhi bằng tiếng Anh có câu ngắn, từ vựng đơn giản, ngôi thứ hai, nên hợp với người học tiếng ở trình độ trung cấp. Việc phải hiểu đúng lựa chọn mới đi tiếp được tạo động lực đọc kỹ, tra từ. Đây là lý do nhiều người tự học ngoại ngữ thích dùng loại sách này.
Cho học sinh tự viết
Viết một truyện chọn lối ngắn là bài tập làm văn rất giàu bài học, vì nó buộc học sinh làm rõ những điều mà truyện thường cho phép lướt qua.
| Kỹ năng | Truyện chọn lối dạy thế nào |
|---|---|
| Nhân quả | Mỗi lựa chọn phải dẫn tới hậu quả hợp lý; học sinh tự thấy chỗ vô lý khi bạn đọc thử |
| Lập dàn ý | Phải vẽ sơ đồ trước khi viết, không thể "viết tới đâu hay tới đó" |
| Góc nhìn | Viết ở ngôi thứ hai, đặt người đọc vào vị trí nhân vật |
| Viết ngắn gọn | Mỗi đoạn phải đủ ý trong vài câu và kết thúc bằng lựa chọn rõ ràng |
| Viết cho người đọc | Bạn cùng lớp đọc thử ngay, người viết thấy phản ứng thật |
Một bài tập mẫu ba tiết
- Tiết 1: cả lớp đọc chung một truyện chọn lối ngắn, rồi cùng vẽ sơ đồ của nó lên bảng. Học sinh hiểu cấu trúc trước khi viết.
- Tiết 2: theo nhóm ba bốn em, chọn một tình huống, viết danh sách ba kết thúc, vẽ sơ đồ khoảng mười ô trên giấy khổ lớn, chia nhau viết các đoạn.
- Tiết 3: các nhóm đổi truyện cho nhau đọc thử, ghi lại lối cụt và chỗ chưa hợp lý, trả lại để sửa.
Với lớp có máy tính, có thể dùng công cụ miễn phí như Twine để học sinh viết trực tiếp và đọc của nhau trên trình duyệt. Với lớp không có máy, giấy ghi chú dán tường là đủ.
Ứng dụng ngoài lớp văn
Môn lịch sử: đứng trước quyết định của người xưa
Một số giáo viên dùng truyện rẽ nhánh để học sinh đứng vào vị trí một người dân thường trong một giai đoạn lịch sử, cân nhắc những lựa chọn mà người thời đó có. Điều cần cẩn thận: phần "nếu" là tưởng tượng. Bài học tốt phải tách rõ đâu là sự kiện đã xảy ra theo sử liệu, đâu là giả định để suy nghĩ, tránh để học sinh nhầm lẫn giữa lịch sử thật và các nhánh hư cấu.
Kỹ năng sống và an toàn
Tình huống rẽ nhánh hợp để tập ứng xử: bị người lạ rủ đi, bạn bị bắt nạt, phát hiện cháy. Học sinh thử các lựa chọn trong không gian an toàn của trang giấy, rồi thảo luận lựa chọn nào an toàn hơn và vì sao. Khác với truyện văn chương, ở đây nên có lời giải thích rõ sau mỗi kết quả.
Đào tạo nghề nghiệp
Trong đào tạo y khoa, điều dưỡng, các trường dùng "bệnh nhân ảo": ca bệnh mô phỏng mà người học chọn hỏi gì, khám gì, cho xét nghiệm gì, và tình trạng bệnh nhân thay đổi theo lựa chọn. Đây cũng là cấu trúc rẽ nhánh, chỉ khác là mục tiêu là luyện quyết định chuyên môn chứ không phải thưởng thức văn chương. Nhiều ngành khác như chăm sóc khách hàng, quản lý cũng dùng tình huống rẽ nhánh tương tự.
Giới hạn và lưu ý
- Không thay thế truyện thường. Truyện chọn lối khó có độ sâu nhân vật như tiểu thuyết; học sinh vẫn cần đọc những truyện dài liền mạch.
- Không biến thành thi đua tìm kết thúc. Nếu học sinh chỉ lật nhanh để tìm "kết thúc đúng", phần đọc hiểu bị bỏ qua. Giữ nhịp đọc chậm và thảo luận.
- Cẩn thận với lựa chọn đạo đức có đáp án sẵn. Truyện mà chọn "sai" là bị trừng phạt nặng dễ thành bài giảng đạo đức trá hình. Tình huống mở, có thảo luận, thường để lại nhiều hơn.
- Với trẻ nhỏ: chọn truyện có kết thúc buồn nhẹ nhàng, tránh những cuốn có cảnh chết chóc rùng rợn ở nhánh thất bại.
Gợi ý cho phụ huynh và thủ thư
Ở nhà, bố mẹ có thể đọc truyện chọn lối cùng con như một giờ đọc truyện thường, để con chọn ở điểm rẽ. Với trẻ chưa tự đọc được, bố mẹ có thể tự bịa truyện rẽ nhánh khi kể trước giờ ngủ, giống cách Edward Packard từng kể chuyện cho các con trước khi nảy ra ý tưởng tủ sách Choose Your Own Adventure. Ở thư viện, một góc nhỏ với vài cuốn sách chọn lối, giấy và bút để vẽ sơ đồ có thể thu hút những em ít khi dừng lại ở kệ sách.
Câu hỏi thường gặp
Truyện chọn lối có lợi gì cho học sinh?
Đọc truyện chọn lối giúp học sinh hứng thú, phải đọc kỹ để chọn và luyện lập luận khi thảo luận lựa chọn. Tự viết truyện chọn lối dạy cách lập dàn ý, suy nghĩ nhân quả và viết cho người đọc.
Dùng truyện chọn lối trong lớp học thế nào?
Có thể đọc to cả lớp và biểu quyết ở điểm rẽ, cho nhóm đọc rồi so sánh lối đi, hoặc cho nhóm tự viết một truyện ngắn khoảng mười đoạn rồi đổi cho nhau đọc thử.
Sách giáo khoa rẽ nhánh là gì?
Đó là kiểu sách dạy học do Norman Crowder đề xuất cuối thập niên 1950 ở Mỹ: mỗi trang có câu hỏi, đáp án đúng dẫn sang ý mới, đáp án sai dẫn sang trang giải thích. Đây là tiền thân của nhiều phần mềm học tập rẽ nhánh.
Học ngoại ngữ bằng sách chọn lối có hiệu quả không?
Sách chọn lối thiếu nhi có câu ngắn và từ vựng đơn giản, lại buộc người đọc hiểu đúng mới đi tiếp, nên tạo động lực đọc kỹ. Đây là cách luyện đọc thú vị, nên dùng kèm với các tài liệu học khác.
Bệnh nhân ảo trong đào tạo y khoa là gì?
Đó là ca bệnh mô phỏng mà người học tự chọn hỏi bệnh, khám và xét nghiệm, tình trạng bệnh nhân thay đổi theo lựa chọn. Nó dùng cấu trúc rẽ nhánh giống truyện chọn lối để luyện ra quyết định chuyên môn.
