Tự Lực văn đoàn nên đọc cuốn nào: từ Nửa chừng xuân tới Đoạn tuyệt

Người mới đọc Tự Lực văn đoàn nên bắt đầu bằng Hồn bướm mơ tiên và Nửa chừng xuân của Khái Hưng, rồi đọc Đoạn tuyệt và Lạnh lùng của Nhất Linh, sau đó mới sang Đôi bạn, Bướm trắng. Đọc theo thứ tự này, người đọc thấy rõ nhóm văn này đã đi từ những chuyện tình lãng mạn đến những tiểu thuyết đặt câu hỏi về gia đình, hôn nhân và tự do cá nhân như thế nào.

Tự Lực văn đoàn là ai

Tự Lực văn đoàn là nhóm nhà văn hình thành ở Hà Nội đầu thập niên 1930, do Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) đứng đầu. Thành viên chủ chốt gồm Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Tú Mỡ, Thế Lữ, sau có thêm Xuân Diệu. Nhóm gắn với hai tờ báo Phong Hoá và Ngày Nay, nơi các tiểu thuyết thường đăng nhiều kỳ trước khi in thành sách.

Trong tôn chỉ công bố trên báo, nhóm nhấn mạnh việc tự sức mình làm ra tác phẩm có giá trị, và dùng một lối văn giản dị, dễ hiểu, ít chữ Nho. Đọc văn Tự Lực hôm nay, người đọc vẫn thấy rõ điều đó: câu văn trong sáng, gần lời nói, khác hẳn lối văn biền ngẫu trước đó.

Bên cạnh tiểu thuyết, nhóm còn có thơ (Thế Lữ, Xuân Diệu, thơ trào phúng của Tú Mỡ), truyện ngắn (Thạch Lam) và những bài báo, tranh biếm hoạ châm biếm hủ tục.

Hai mảng tiểu thuyết: lãng mạn và luận đề

Các tiểu thuyết của Tự Lực văn đoàn thường được chia hai mảng. Biết trước giúp người đọc hiểu vì sao có cuốn mơ màng, có cuốn lại như một cuộc tranh luận.

Ranh giới không cứng: Nửa chừng xuân vừa lãng mạn vừa có xung đột với bà án đại diện cho lễ giáo cũ. Bảng chỉ để người mới có chỗ bám.

Thứ tự đọc gợi ý

1. Hồn bướm mơ tiên (Khái Hưng, 1933). Truyện ngắn, nhẹ, chuyện tình giữa một chàng trai và một "chú tiểu" trong chùa. Một cửa vào dịu dàng để làm quen giọng văn.
2. Nửa chừng xuân (Khái Hưng, 1934). Mai, cô gái mồ côi, yêu Lộc, con nhà quan, và bị bà mẹ chồng tương lai ngăn trở. Cốt truyện cuốn hút, nhân vật nữ có cá tính, đây thường là cuốn làm người mới mê Tự Lực.
3. Đoạn tuyệt (Nhất Linh, 1935). Loan, cô gái tân học, bị ép lấy chồng theo sắp đặt và phải sống trong một đại gia đình khắc nghiệt. Đây là tiểu thuyết luận đề tiêu biểu nhất, đọc để thấy vì sao nhóm từng gây xôn xao.
4. Lạnh lùng (Nhất Linh). Một người phụ nữ goá trẻ bị trói buộc bởi lệ thủ tiết. Đọc ngay sau Đoạn tuyệt để thấy cùng một câu hỏi về tự do được đặt ra ở hoàn cảnh khác.
5. Đôi bạn và Bướm trắng (Nhất Linh). Hai cuốn sâu hơn về tâm lý, ít luận đề. Đọc khi đã đi qua những cuốn trên.

Ai thích thêm có thể đọc Gánh hàng hoa (Nhất Linh và Khái Hưng cùng viết), Gia đình, Thoát ly, Trống mái của Khái Hưng, hay tiểu thuyết lịch sử Tiêu Sơn tráng sĩ của Khái Hưng.

Đọc tiểu thuyết luận đề thế nào cho thú vị

Tiểu thuyết luận đề dễ bị đọc như bài giảng: người tốt là người mới, người xấu là người cũ. Đọc như vậy thì nhanh chán. Vài cách đọc sâu hơn:

Đặt mình vào cả hai phía

Khi đọc Đoạn tuyệt, thử hiểu vì sao bà mẹ chồng hành xử như thế. Bà cũng từng là nàng dâu, cũng bị nếp nhà ép khuôn. Đọc theo cách đó, cuốn sách thành câu chuyện về những con người bị mắc trong một hệ thống, chứ không chỉ là chuyện người tốt kẻ xấu.

So với đời sống hôm nay

Nhiều câu hỏi trong các tiểu thuyết này vẫn còn: con cái có quyền chọn người mình lấy không, nàng dâu sống chung với nhà chồng ra sao, người phụ nữ có được sống cho mình không. Đọc xong một chương, tự hỏi điều này hôm nay đã khác chưa, khác đến đâu.

Để ý cách tả thiên nhiên

Văn Tự Lực rất chuộng cảnh: những buổi chiều ở ngoại ô, những con đường làng, vườn cây. Cảnh thường đi cùng tâm trạng nhân vật. Đây cũng là điều nhóm học từ văn chương lãng mạn Pháp và chuyển vào tiếng Việt rất tự nhiên.

Đừng bỏ qua tờ Phong Hoá và tiếng cười Tú Mỡ

Tự Lực văn đoàn không chỉ có tiểu thuyết. Trên báo Phong Hoá, nhóm tạo ra những nhân vật biếm hoạ như Lý Toét, Xã Xệ để châm biếm những thói hủ lậu ở nông thôn và những kẻ học đòi. Tú Mỡ thì có những bài thơ trào phúng dễ thuộc, mượn thể ca dao, hát nói để cười cợt thời sự.

Với người mới, tìm đọc một tuyển thơ Tú Mỡ hoặc một tập sưu tầm tranh biếm Phong Hoá là cách nhẹ nhàng để thấy không khí của nhóm: trẻ trung, nghịch ngợm, muốn thay đổi xã hội bằng cả tiếng cười lẫn tiểu thuyết. Đọc xen giữa hai cuốn tiểu thuyết luận đề, những trang này giúp người đọc nghỉ ngơi mà vẫn ở trong cùng một thế giới.

Bản in và chuyện bản quyền

Các tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn được tái bản nhiều lần. Khi chọn bản, nên ưu tiên:

• Bản có lời giới thiệu ghi năm đăng báo và năm in sách, giúp đặt tác phẩm đúng thời điểm.
• Bản giữ nguyên văn, không cắt gọn. Một số bản cũ in lại có lược bớt.
• Tuyển tập theo từng tác giả nếu muốn đọc liền mạch một người, ví dụ tuyển Khái Hưng hay tuyển Nhất Linh.

Về bản quyền: tác phẩm của những người mất trước năm 1975, như Thạch Lam (1942), Khái Hưng (1947), Hoàng Đạo (1948), đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản theo luật Việt Nam (50 năm sau khi tác giả mất). Nhất Linh mất năm 1963 nên tác phẩm của ông cũng đã hết thời hạn này. Dù vậy, phần lời giới thiệu, chú thích của người biên soạn bản mới có thể còn bản quyền.

Vì sao Tự Lực văn đoàn vẫn đáng đọc hôm nay

Tự Lực văn đoàn góp phần lớn vào việc định hình văn xuôi tiếng Việt hiện đại: câu văn rõ ràng, nhân vật có nội tâm, tiểu thuyết có cấu trúc chặt. Người đọc hôm nay mở Nửa chừng xuân hay Đoạn tuyệt sẽ ngạc nhiên vì văn gần với tiếng Việt bây giờ đến thế, dù đã gần một thế kỷ.

Đọc Tự Lực cũng là đọc lịch sử xã hội: thời kỳ thanh niên tân học muốn thoát khỏi đại gia đình, phụ nữ bắt đầu đi học, đô thị mở rộng. Cùng thời với nhóm là những nhà văn hiện thực như Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Ngô Tất Tố, nhìn cùng xã hội ấy bằng con mắt khác hẳn. Đọc Đoạn tuyệt rồi đọc Số đỏ, người đọc sẽ thấy hai cách kể về Hà Nội thập niên 1930 đối chọi nhau đầy thú vị.