Tự xuất bản là khi tác giả tự bỏ kinh phí và tự tổ chức các khâu làm sách thay vì để một nhà xuất bản hay công ty sách đầu tư. Ở Việt Nam, cá nhân không tự mình là nhà xuất bản được, nên "tự xuất bản" thực chất là tác giả liên kết với một nhà xuất bản: tác giả lo bản thảo, biên tập, bìa, in, phát hành; nhà xuất bản biên tập duyệt, đăng ký và đứng tên xuất bản. Làm được, nhưng tác giả gánh cả phần việc lẫn phần rủi ro tồn kho.
Tự xuất bản không phải chuyện mới
Lịch sử văn chương có không ít tác giả lớn từng tự lo việc in sách của mình:
- Marcel Proust: tập đầu của bộ "Đi tìm thời gian đã mất" ("Bên phía nhà Swann", 1913) bị vài nhà xuất bản từ chối, cuối cùng được in với chi phí do tác giả chịu. Về sau bộ sách được xem là một đỉnh cao của tiểu thuyết thế kỷ 20.
- Virginia Woolf: năm 1917, bà và chồng là Leonard Woolf lập nhà in nhỏ Hogarth Press tại nhà, ban đầu in bằng tay, và nhiều tác phẩm của bà về sau do chính nhà này xuất bản.
- Andy Weir: tiểu thuyết "The Martian" (bản phim chiếu ở Việt Nam tên "Người về từ sao Hoả") được đăng dần từng chương trên trang cá nhân, rồi phát hành bản điện tử giá rẻ theo yêu cầu của người đọc; sau đó một nhà xuất bản lớn mua quyền, và cuốn sách được chuyển thể thành phim.
Những câu chuyện này hay được kể, nhưng cũng nên nhớ: đó là ngoại lệ. Phần lớn sách tự xuất bản đến được một nhóm người đọc nhỏ, và như thế đã là thành công với mục đích của nhiều tác giả.
Các con đường ra sách: so sánh nhanh
| Con đường | Ai bỏ tiền | Ai lo các khâu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Xuất bản truyền thống | Nhà xuất bản, công ty sách | Họ lo gần hết, tác giả viết và cùng sửa | Bản thảo được đơn vị làm sách chọn |
| Tự xuất bản qua liên kết | Tác giả | Tác giả tự lo hoặc thuê từng khâu; nhà xuất bản biên tập duyệt, cấp phép | Hồi ký, thơ, sách chuyên môn, sách cho cộng đồng riêng |
| Dịch vụ làm sách trọn gói | Tác giả | Một đơn vị dịch vụ lo hộ các khâu và làm việc với nhà xuất bản | Người không có thời gian tự làm |
| Tài liệu không kinh doanh | Cơ quan, tổ chức | Cơ quan, tổ chức xin giấy phép riêng | Kỷ yếu, tài liệu nội bộ, phát miễn phí |
Với dịch vụ trọn gói, cần đọc kỹ hợp đồng: ai giữ tệp thiết kế, ai giữ quyền với bìa, số bản in thật, ai nhận tiền bán sách. Tránh những nơi hứa hẹn "chắc chắn bán chạy" hoặc giữ quyền tác giả của bạn.
Bảy việc tác giả phải tự lo
1. Bản thảo hoàn chỉnh và người đọc thử
Trước khi tốn đồng nào, đưa bản thảo cho vài người đọc thử: không chỉ người thân hay khen, mà cả người đọc nhiều sách cùng loại. Hỏi họ chỗ nào chán, chỗ nào khó hiểu, đọc tới đâu thì muốn bỏ.
2. Biên tập
Đây là khâu người tự xuất bản hay tiết kiệm nhất và cũng hối hận nhất. Một biên tập viên độc lập có kinh nghiệm với thể loại của bạn đáng giá hơn bìa đẹp. Ngoài ra nhà xuất bản liên kết vẫn biên tập duyệt theo trách nhiệm của họ, nhưng đó là duyệt, không thay được biên tập phát triển bản thảo.
3. Bìa và dàn trang
Tự làm bìa bằng mẫu có sẵn thường lộ ngay trên kệ. Thuê hoạ sĩ bìa và người dàn trang, đưa cho họ vài bìa sách cùng thể loại mình thích làm tham chiếu.
4. Chọn nhà xuất bản liên kết
Nhà xuất bản ở Việt Nam có tôn chỉ, lĩnh vực riêng. Sách thơ, hồi ký nên tìm nhà xuất bản văn học, văn hoá; sách chuyên môn tìm nhà xuất bản chuyên ngành. Nhà xuất bản sẽ đăng ký, biên tập duyệt, cấp quyết định xuất bản và ISBN, rồi tác giả mang tệp đi in.
5. Số lượng in
Sai lầm phổ biến nhất là in quá nhiều. Hàng trăm cuốn nằm trong góc nhà nhiều năm là cảnh quen thuộc. Hãy ước thật thà: bao nhiêu người chắc chắn mua hoặc nhận tặng? In lượt đầu vừa phải, in kỹ thuật số nếu số lượng nhỏ, bán hết thì in thêm.
6. Phát hành
Sách tự xuất bản khó vào hệ thống nhà sách lớn vì không có nhà phát hành đứng sau. Các kênh hay dùng: bán trực tiếp qua mạng lưới của tác giả, ký gửi ở nhà sách độc lập, quán cà phê sách, bán tại các buổi nói chuyện, hội sách. Tặng sách cho thư viện công cộng, thư viện trường cũng là cách để sách đến với người đọc lâu dài.
7. Nộp lưu chiểu và giữ giấy tờ
Nhà xuất bản lo nộp lưu chiểu, nhưng tác giả nên giữ bản hợp đồng liên kết, quyết định xuất bản và vài cuốn mẫu. Đó là bằng chứng quyền tác giả và tư cách pháp lý của cuốn sách khi cần.
Sách điện tử: rẻ hơn nhưng không phải "không thủ tục"
Sách điện tử không tốn giấy, không tồn kho, nên nhiều người viết chọn làm trước để thử phản ứng người đọc. Ở Việt Nam, sách điện tử phát hành hợp pháp cũng phải qua nhà xuất bản như sách in. Còn đăng bản thảo miễn phí từng chương trên trang cá nhân, diễn đàn là chia sẻ tác phẩm, chưa phải xuất bản theo nghĩa pháp lý; quyền tác giả của bạn vẫn được bảo hộ.
Với các nền tảng tự xuất bản quốc tế cho sách tiếng Anh hay ngôn ngữ khác, mỗi nền tảng có điều khoản riêng về quyền, độc quyền, chia doanh thu. Đọc kỹ phần độc quyền: có nơi yêu cầu sách chỉ được bán trên nền tảng đó trong một thời gian.
Khi nào nên tự xuất bản, khi nào nên kiên nhẫn
Tự xuất bản hợp lý khi:
- Sách dành cho một cộng đồng rõ ràng mà bạn tiếp cận được: học trò, đồng nghiệp, dòng họ, hội nghề nghiệp.
- Bạn muốn giữ trọn quyền quyết định về nội dung, bìa, thời điểm ra sách.
- Mục đích là lưu giữ, như hồi ký cho con cháu, tập thơ cho bạn bè, hơn là bán nhiều.
Nên kiên nhẫn gửi các đơn vị làm sách khi:
- Sách nhắm tới đông đảo người đọc và cần hệ thống phát hành rộng.
- Bạn chưa có biên tập viên giỏi và chưa có ai ngoài người thân đọc góp ý.
- Bạn chưa sẵn sàng bỏ thời gian bán sách sau khi in.
Một lời từ chối của đơn vị làm sách chưa chắc là phán xét về chất lượng; nó có thể chỉ là không hợp tủ sách. Gửi nhiều nơi, sửa theo góp ý có lý, rồi mới cân nhắc tự làm.
Câu hỏi thường gặp
Tự xuất bản sách ở Việt Nam có hợp pháp không?
Có, nhưng cá nhân không tự là nhà xuất bản được. Tác giả liên kết với một nhà xuất bản: tự lo kinh phí và các khâu làm sách, còn nhà xuất bản biên tập duyệt, đăng ký, ra quyết định xuất bản và nộp lưu chiểu.
Tự in sách cần những bước nào?
Hoàn thiện và biên tập bản thảo, làm bìa và dàn trang, làm việc với nhà xuất bản để được đăng ký và cấp quyết định xuất bản cùng ISBN, in với số lượng hợp lý, nộp lưu chiểu, rồi phát hành qua mạng lưới của mình hoặc ký gửi.
Nên in bao nhiêu cuốn khi tự xuất bản lần đầu?
Không có con số chung; hãy tính theo số người chắc chắn mua hoặc nhận tặng, rồi in lượt đầu vừa phải. Với số lượng nhỏ, in kỹ thuật số giúp tránh tồn kho; bán hết có thể in thêm.
Đăng truyện lên mạng có được coi là xuất bản không?
Đăng tác phẩm miễn phí trên trang cá nhân hay diễn đàn là công bố, chia sẻ tác phẩm, chưa phải xuất bản theo Luật Xuất bản. Quyền tác giả của bạn vẫn được bảo hộ; muốn phát hành sách điện tử hợp pháp ở Việt Nam thì cần qua nhà xuất bản.
Có tác giả nổi tiếng nào từng tự xuất bản không?
Có. Marcel Proust từng chịu chi phí in tập đầu bộ "Đi tìm thời gian đã mất" năm 1913, Virginia Woolf cùng chồng lập Hogarth Press năm 1917 để in sách của mình, và Andy Weir phát hành tiểu thuyết "The Martian" dưới dạng điện tử trước khi được nhà xuất bản lớn mua quyền.
