Tuổi teen bỏ đọc sách là chuyện rất phổ biến: nhiều khảo sát ở nhiều nước ghi nhận tỷ lệ trẻ đọc sách vì thích giảm dần khi lên trung học cơ sở và trung học phổ thông. Nguyên nhân thường là lịch học dày, điện thoại và mạng xã hội, cảm giác sách là "việc của trường", và gu đọc thay đổi mà sách quanh con thì không. Bố mẹ khó ép một đứa trẻ 14 tuổi đọc, nhưng vẫn giữ được cánh cửa mở: tôn trọng gu của con, đọc cùng thay vì giảng, và để sách luôn có mặt trong nhà.
Vì sao con đọc ít đi
Thời gian bị lấp kín
Một học sinh lớp 8, lớp 9 ở thành phố có thể học chính khoá cả ngày, thêm buổi học thêm, rồi bài tập về nhà đến khuya. Với năm cuối cấp và năm thi chuyển cấp, khoảng trống còn hẹp hơn. Đọc sách vì thích, thứ cần thời gian rảnh và đầu óc thư thả, thường là thứ bị cắt đầu tiên.
Màn hình cạnh tranh rất mạnh
Điện thoại cho nội dung ngắn, nhanh, luôn mới, gắn với bạn bè. So với nó, một cuốn sách cần mười lăm phút đầu để "vào" là một cuộc cạnh tranh không cân sức. Đây không phải lỗi riêng của con: người lớn cũng đang đọc sách ít đi vì cùng lý do.
Đọc gắn với nhà trường
Khi việc đọc chủ yếu là đọc văn bản trong sách giáo khoa để phân tích, làm bài, thi, con dễ coi mọi cuốn sách là bài tập. Câu hỏi "cuốn này có ý nghĩa gì" đã thay cho "cuốn này có hay không".
Gu đã đổi mà sách thì chưa
Tủ sách ở nhà có thể vẫn là những cuốn hồi tiểu học. Con đã lớn, quan tâm đến tình bạn, tình cảm, bản thân, công bằng, tương lai, nhưng chưa ai đưa cho con những cuốn sách nói về điều đó.
Đọc nhưng không phải sách
Nhiều teen vẫn đọc rất nhiều: truyện tranh mạng, tiểu thuyết mạng, bài viết dài trên diễn đàn về chủ đề mình mê, lời bài hát, tin tức. Bố mẹ không thấy con cầm sách nên nghĩ con "không đọc gì".
Điều bố mẹ kiểm soát được và không kiểm soát được
| Không kiểm soát được | Kiểm soát được |
|---|---|
| Con chọn đọc cuốn gì | Sách có sẵn trong nhà, thẻ thư viện, việc dẫn con đến chỗ có sách |
| Con thích hay ghét một cuốn | Thái độ của mình khi con chia sẻ gu |
| Bạn bè con đang đọc gì | Việc bố mẹ có đọc hay không, trước mặt con |
| Lịch học ở trường | Một khoảng thời gian không màn hình chung cho cả nhà |
| Sức hút của điện thoại | Quy ước sạc điện thoại ngoài phòng ngủ buổi tối |
Những cách giữ cánh cửa mở
Tôn trọng gu đọc của con
Đừng chê truyện con đọc là "vô bổ" hay "trẻ con". Teen nhạy với sự coi thường, và một lời chê có thể khiến con thôi chia sẻ luôn. Hỏi thay vì phán: "Truyện này nói về gì mà con mê thế?". Nếu nội dung có điều đáng lo, hãy nói về điều cụ thể đó, không gạt bỏ cả thể loại.
Đọc cùng một cuốn với con
Một cách rất hiệu quả là đọc cuốn con đang đọc. Không phải để kiểm duyệt, mà để có chuyện mà nói. Hai người cùng đọc một bộ truyện, bàn về nhân vật trong bữa tối, là một sợi dây nối giữa bố mẹ và con tuổi teen, giai đoạn mà những sợi dây như vậy rất hiếm.
Đưa sách đúng chủ đề con đang bận lòng
Con đang lo về bạn bè, về ngoại hình, về chọn ngành, về một nỗi buồn chưa gọi tên? Có sách nói về điều đó, cả truyện lẫn sách phổ thông. Đừng trao kèm bài giảng. Chỉ cần để cuốn sách lên bàn con và nói "Mẹ thấy cuốn này hay, con xem thử nếu muốn".
Chấp nhận nhiều hình thức đọc
Sách nói khi đi xe buýt, sách điện tử trên điện thoại, truyện tranh, tiểu thuyết mạng đều là đọc theo những cách khác nhau. Một teen nghe hết một cuốn sách nói trong tuần vẫn đang tiếp nhận một câu chuyện dài và ngôn ngữ phong phú.
Để sách có mặt, không áp đặt
Sách nằm sẵn trên bàn khách, trong nhà vệ sinh, trên xe. Bố mẹ đọc sách trước mặt con buổi tối. Nhà có thói quen hỏi nhau "Dạo này đọc gì?". Những tín hiệu nhỏ ấy nói rằng đọc là chuyện bình thường của người lớn, không phải bài tập của trẻ con.
Một khoảng lặng chung
Nhiều nhà thống nhất một khung giờ buổi tối, chẳng hạn ba mươi phút trước giờ ngủ, khi cả nhà cất điện thoại. Không bắt ai phải đọc, nhưng khi không có màn hình, một cuốn sách trở thành lựa chọn tự nhiên. Quy ước này chỉ hiệu quả khi bố mẹ cũng làm theo.
Những điều nên tránh
- Bắt đọc sách để đổi lấy điện thoại. Sách thành hình phạt, điện thoại thành phần thưởng.
- Giao "danh sách sách nên đọc" dài như bài tập hè.
- So con với anh chị hay con nhà khác "đọc nhiều thế".
- Lục lọi, tịch thu sách của con mà không nói chuyện.
- Coi sách giáo khoa và sách tham khảo là "đọc sách" đủ rồi. Đọc để học và đọc để thích là hai việc khác nhau.
Khi con ngừng đọc kèm những thay đổi khác
Bỏ đọc sách đơn thuần là chuyện thường. Nhưng nếu con đột ngột bỏ mọi sở thích cũ, thu mình, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, kết quả học sa sút, hay buồn bã kéo dài, đó có thể không còn là chuyện đọc. Hãy trò chuyện với con, và nếu cần, tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Ngược lại, nếu con vẫn đọc nhưng rất chậm, rất mệt, né đọc dài từ lâu, có thể con gặp khó khăn về đọc chưa được phát hiện từ nhỏ; một buổi đánh giá với chuyên gia giáo dục có thể giúp.
Góc nhìn hôm nay: một giai đoạn, không phải dấu chấm hết
Nhiều người lớn mê sách kể rằng mình từng gần như không đọc gì suốt mấy năm cấp hai, cấp ba, rồi quay lại với sách khi vào đại học, đi làm, hay khi gặp một cuốn đúng lúc. Thói quen đọc ở tuổi teen không quyết định tất cả. Điều bố mẹ có thể để lại là ký ức về một ngôi nhà nơi sách luôn được chào đón, nơi gu đọc được tôn trọng, và nơi có ai đó sẵn lòng ngồi nghe con kể về cuốn sách vừa đọc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tuổi teen không thích đọc sách?
Thường do lịch học dày, điện thoại và mạng xã hội cạnh tranh thời gian, việc đọc gắn với bài vở ở trường, và sách trong nhà chưa theo kịp gu mới của con. Nhiều teen vẫn đọc, nhưng đọc ở dạng khác như truyện tranh mạng hay bài viết trên mạng.
Có nên ép con tuổi teen đọc sách không?
Ép thường phản tác dụng. Nên tôn trọng gu đọc của con, đọc cùng một cuốn với con để có chuyện mà nói, để sách có sẵn trong nhà và tạo một khoảng không màn hình chung cho cả nhà.
Đọc truyện tranh, tiểu thuyết mạng có tính là đọc không?
Có, đó là những hình thức đọc khác nhau. Bố mẹ có thể hỏi con về nội dung, góp ý về điều cụ thể đáng lo nếu có, thay vì gạt bỏ cả thể loại.
Nghe sách nói có thay được đọc sách không?
Nghe sách nói vẫn giúp tiếp nhận câu chuyện dài và ngôn ngữ phong phú, rất hợp với teen bận rộn hay đi lại nhiều. Nó không giống hệt đọc bằng mắt, nhưng là một cách giữ mối quan hệ với sách.
Làm sao để con tuổi teen đọc sách lại?
Đưa sách đúng chủ đề con đang quan tâm, đọc cùng con, chấp nhận nhiều hình thức đọc và để bố mẹ cũng đọc trước mặt con. Đó là việc của nhiều tháng, không phải vài ngày.
