Văn học thiếu nhi Việt Nam nên đọc theo độ tuổi: từ thơ tới truyện dài

Văn học thiếu nhi Việt Nam có đủ sách cho từng tuổi: trẻ mẫu giáo nghe thơ của Xuân Quỳnh, Trần Đăng Khoa; trẻ tiểu học nghe và tự đọc Dế Mèn phiêu lưu ký, truyện loài vật của Tô Hoài, Võ Quảng; trẻ 10–13 tuổi đọc Đất rừng phương Nam, Quê nội, Kính vạn hoa; tuổi mới lớn chuyển sang hồi ký tuổi thơ và truyện của Nguyễn Nhật Ánh. Chọn sách theo khả năng nghe và đọc của con, không chỉ theo con số tuổi.

Vì sao nên cho con đọc văn thiếu nhi Việt

Kệ sách thiếu nhi hiện nay đầy sách dịch, phần lớn rất hay. Nhưng sách Việt cho trẻ một thứ sách dịch khó cho: tiếng Việt viết bởi người Việt, với những con vật, cánh đồng, món ăn, câu đùa quen thuộc. Trẻ đọc Dế Mèn nhận ra con dế ngoài ruộng; đọc Đất rừng phương Nam nghe tiếng gọi đò, mùi khói đốt ong ở rừng tràm. Vốn từ tiếng Việt giàu hình ảnh, từ láy, cách xưng hô cũng thấm vào trẻ qua những trang này.

Bài này không thay danh sách đầy đủ, mà là một lộ trình gợi ý để cha mẹ biết bắt đầu từ đâu, rồi tự mở rộng theo sở thích của con.

Lộ trình gợi ý theo độ tuổi

Tuổi chỉ là gợi ý. Một đứa trẻ bảy tuổi mê truyện có thể nghe Đất rừng phương Nam từng đoạn; một đứa mười hai tuổi chưa quen đọc có thể bắt đầu lại từ Dế Mèn mà không có gì phải ngại.

Thơ cho tuổi mẫu giáo: nghe trước khi đọc

Trẻ nhỏ chưa biết chữ nhưng nghe vần rất nhanh. Thơ thiếu nhi Việt, nhất là thơ năm chữ và lục bát, hợp để đọc to, để con vỗ tay theo nhịp.

• Xuân Quỳnh viết nhiều bài cho trẻ, trong đó Chuyện cổ tích về loài người kể chuyện thế giới được tạo ra lần lượt cho trẻ em, rất hợp đọc trước giờ ngủ.
• Trần Đăng Khoa có tập Góc sân và khoảng trời, những bài thơ ông viết từ khi còn nhỏ tuổi về sân nhà, con gà, bà, mẹ, trời mưa. Trẻ nghe thấy chính đời sống quanh mình.
• Phạm Hổ có nhiều bài thơ ngắn về con vật, đồ vật, rất dễ thuộc.

Mẹo: đọc một bài nhiều lần trong tuần, rồi bỏ lửng chữ cuối mỗi câu cho con nói. Đây là cách con tự "đọc" trước khi biết chữ.

Đồng thoại và truyện loài vật: tuổi tiểu học

Đồng thoại, tức truyện mà nhân vật là loài vật biết nói, là cầu nối tự nhiên từ cổ tích sang văn xuôi hiện đại. Ở mảng này, Tô Hoài là tên tuổi lớn nhất với Dế Mèn phiêu lưu ký (1941) và nhiều truyện loài vật khác. Võ Quảng cũng viết thơ và truyện cho trẻ, bài thơ Anh Đom Đóm của ông nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng.

Với Dế Mèn, đừng đọc cả cuốn một lần. Mỗi tối một chương, dừng ở chỗ hồi hộp, để con mong tối mai. Những chương sau có nhiều từ khó hơn, bố mẹ có thể giải thích ngắn gọn hoặc đổi sang từ quen, rồi đọc lại nguyên văn khi con lớn hơn.

Truyện dài cho trẻ 9–12 tuổi

Đất rừng phương Nam

Tiểu thuyết của Đoàn Giỏi, in năm 1957, kể chuyện cậu bé An lạc gia đình, theo cha con người làm nghề săn bắt, lấy mật ong đi khắp sông nước, rừng tràm, rừng đước miền Tây Nam Bộ. Đây là sách rất hợp để trẻ thành phố biết về thiên nhiên và con người phương Nam. Truyện dài, nhiều từ địa phương, nên đọc cùng con ở những chương đầu.

Quê nội

Truyện của Võ Quảng về tuổi thơ ở một làng quê miền Trung, với những buổi chăn trâu, thả diều, những mùa nước. Nhịp chậm, hợp với trẻ thích quan sát.

Lá cờ thêu sáu chữ vàng

Truyện của Nguyễn Huy Tưởng kể về Trần Quốc Toản thời kháng chiến chống Nguyên Mông, gắn với tích bóp nát quả cam và lá cờ thêu "Phá cường địch, báo hoàng ân". Hợp với trẻ mê lịch sử. Bố mẹ có thể nói thêm với con đâu là chuyện sử chép, đâu là chi tiết văn học.

Kính vạn hoa

Bộ truyện nhiều tập của Nguyễn Nhật Ánh về nhóm bạn học trò Quý ròm, Tiểu Long, nhỏ Hạnh. Mỗi tập là một câu chuyện riêng, vui, dễ đọc, là lựa chọn tốt cho trẻ đang chuyển sang tự đọc sách chương.

Tuổi mới lớn: hồi ký tuổi thơ và truyện học trò

Từ khoảng mười hai, mười ba tuổi, nhiều em bắt đầu thích những cuốn sách nhìn lại tuổi thơ, viết bằng giọng người lớn mà vẫn gần gũi. Tuổi thơ im lặng của Duy Khán, Cỏ dại của Tô Hoài là hai hồi ký tuổi thơ ở làng quê Bắc Bộ, giàu chi tiết về thú vui con trẻ, nghề nghiệp, gia đình. Truyện của Nguyễn Nhật Ánh như Mắt biếc, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ (2008) cũng được tuổi teen đọc nhiều.

Ở tuổi này, việc của cha mẹ là đọc cùng chứ không chọn thay. Đọc cùng một cuốn với con rồi bàn với nhau trong bữa cơm, cha mẹ sẽ giữ được kênh trò chuyện về sách ngay cả khi con không còn muốn nghe đọc to.

Tìm sách ở đâu và giữ thói quen thế nào

• Thư viện công cộng và thư viện trường thường có góc thiếu nhi với nhiều sách Việt kinh điển. Cho con tự chọn một cuốn mỗi lần đến.
• Sách của ông bà, bố mẹ ngày xưa còn trong nhà là món quà đặc biệt. Kể cho con nghe ngày xưa mình đọc cuốn này thế nào.
• Bản có minh hoạ tốt giúp trẻ nhỏ vào truyện dễ hơn. Với truyện dài, bản chữ to, giấy tốt đỡ mỏi mắt.
• Không ép đọc hết. Con chán một cuốn thì đổi cuốn khác, để lại sau. Nhiều đứa trẻ bỏ Đất rừng phương Nam năm tám tuổi rồi mê nó năm mười một tuổi.

Đọc xong những cuốn này, nếu con thích, có thể nối tiếp bằng truyện cổ tích Việt Nam bản kể lại có chọn lọc, hoặc truyện lịch sử viết cho thiếu nhi. Và đừng quên: chính bố mẹ đọc lại Dế Mèn hay Đất rừng phương Nam khi đã lớn cũng sẽ thấy nhiều điều mới.