Văn xuôi Việt Nam sau Đổi mới: đọc ai trước, từ Nguyễn Minh Châu

Văn xuôi Việt Nam sau Đổi mới là những truyện ngắn, tiểu thuyết ra đời từ giữa thập niên 1980, khi văn chương quay về số phận cá nhân, đời sống thường ngày và những góc khuất của con người. Người mới nên bắt đầu bằng truyện ngắn: Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp, rồi mới sang tiểu thuyết như Mùa lá rụng trong vườn, Thời xa vắng, và kết bằng những cây bút trẻ hơn như Nguyễn Ngọc Tư.

"Sau Đổi mới" nghĩa là gì trong văn học

Năm 1986, đất nước bắt đầu công cuộc Đổi mới, và văn chương cũng đổi theo một cách rất rõ. Trước đó, nhiều tác phẩm mang giọng sử thi, viết về tập thể, về những nhân vật mẫu mực. Từ giữa thập niên 1980, nhà văn quay sang những câu hỏi riêng tư hơn: con người cá nhân muốn gì, gia đình đổ vỡ ra sao, cái thiện cái ác đan xen thế nào trong một người bình thường.

Giới nghiên cứu hay dùng chữ "văn học thời kỳ Đổi mới" cho giai đoạn từ khoảng 1986 trở đi. Đây là một khái niệm để chia thời kỳ, ranh giới không sắc nét: có tác phẩm viết từ đầu thập niên 1980 đã mang tinh thần mới, như truyện của Nguyễn Minh Châu.

Với người đọc, điều quan trọng là: đây là văn xuôi gần với đời sống hôm nay nhất trong văn học Việt hiện đại, nhân vật nói năng, lo toan như người quanh mình.

Một số mốc tác phẩm để định hướng

Bảng này không phải bảng xếp hạng, chỉ là những tác phẩm hay được nhắc khi bàn về giai đoạn, giúp người mới có điểm bám. Năm ghi theo lần công bố được nhắc phổ biến.

Bắt đầu bằng truyện ngắn

Văn học thời kỳ này mạnh nhất ở truyện ngắn, và truyện ngắn cũng là cửa vào nhẹ nhất: đọc một buổi là xong, đọc lại được nhiều lần.

Nguyễn Minh Châu: Chiếc thuyền ngoài xa, Bến quê

Nguyễn Minh Châu (1930–1989) thường được coi là người mở đường. Chiếc thuyền ngoài xa kể chuyện một người chụp ảnh đi tìm vẻ đẹp nghệ thuật của chiếc thuyền trên biển sớm, rồi đến gần thì thấy một sự thật đời sống khác hẳn. Truyện ngắn, dễ đọc, và đặt ra câu hỏi mà người đọc mang theo lâu: cái đẹp nhìn từ xa và đời sống nhìn gần khác nhau thế nào. Nên đọc thêm Bến quê, truyện về một người đàn ông nằm liệt nhìn ra bãi bồi bên kia sông.

Nguyễn Huy Thiệp: Tướng về hưu và các truyện khác

Nguyễn Huy Thiệp (1950–2021) xuất hiện cuối thập niên 1980 với những truyện ngắn gây tranh luận sôi nổi. Tướng về hưu kể chuyện một vị tướng trở về gia đình sau nhiều năm và thấy mình lạc lõng giữa cách sống thực dụng của con cháu. Văn ông lạnh, câu ngắn, kết thúc bất ngờ. Đọc tiếp với các truyện như Không có vua, Muối của rừng. Người đọc nên đọc chậm, vì nhiều câu tưởng khô mà ẩn ý sâu.

Sang tiểu thuyết: gia đình và làng quê

Khi đã quen giọng văn thời kỳ này, người đọc có thể sang những cuốn tiểu thuyết dày hơn. Ba cuốn hợp để bắt đầu:

• Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng): một đại gia đình nhiều thế hệ ở thành phố đối diện với những đổi thay của thời cuộc, ai giữ nếp cũ, ai chạy theo cái mới. Truyện gần với đời sống gia đình, dễ đồng cảm.
• Thời xa vắng (Lê Lựu): đời một người đàn ông nông thôn suốt đời sống theo ý người khác, đến khi muốn sống cho mình thì đã muộn. Câu chuyện về sự lựa chọn cá nhân, đọc xong khó quên.
• Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường): những mối hiềm khích dòng họ trong một làng quê Bắc Bộ. Dày và nhiều nhân vật, nên ghi chép tên người khi đọc.

Những giọng văn trẻ hơn

Từ thập niên 1990 trở đi, nhiều cây bút trẻ đem đến những giọng văn mới. Phan Thị Vàng Anh với tập Khi người ta trẻ viết về người trẻ thành thị bằng giọng văn tỉnh, gọn. Nguyễn Ngọc Tư, sinh năm 1976 ở Cà Mau, viết về miền Tây sông nước bằng tiếng Nam Bộ đậm đà; Cánh đồng bất tận là truyện được nhắc nhiều nhất của chị, kể về một gia đình chăn vịt chạy đồng. Với người mới, các tập truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư là lựa chọn rất dễ vào: truyện ngắn, câu văn mộc, đọc là thấy giọng người miền Tây.

Danh sách này còn có thể kéo dài rất nhiều. Văn xuôi đương đại Việt Nam vẫn đang được viết, mỗi năm có thêm tác phẩm mới, nên người đọc cứ coi danh sách trên là điểm xuất phát.

Cách đọc cho người mới

1. Đọc truyện ngắn trước, tiểu thuyết sau. Ba bốn truyện ngắn đủ để biết mình hợp với giọng văn nào.
2. Đọc kèm bối cảnh. Biết sơ đời sống Việt Nam thập niên 1980–1990, như bao cấp, mở cửa, làn sóng lên thành phố, giúp hiểu vì sao nhân vật lo lắng những điều ấy.
3. Chú ý cái kết mở. Nhiều truyện thời kỳ này không có kết thúc tròn trịa, không phân định rõ người tốt kẻ xấu. Đó là chủ ý.
4. Đọc theo cặp. Đọc một truyện của Nguyễn Minh Châu rồi một truyện của Nguyễn Huy Thiệp, sẽ thấy hai cách nhìn rất khác về cùng một thời.

Vì sao những trang này vẫn đáng đọc

Những gia đình nhiều thế hệ sống chung, những người ở quê lên phố, những con người giằng co giữa nếp cũ và cái mới: đó vẫn là chuyện của rất nhiều người Việt hôm nay. Đọc văn xuôi giai đoạn này là cách hiểu cha mẹ, ông bà mình đã đi qua những năm tháng nào, và vì sao họ nghĩ như họ nghĩ.

Phần lớn các tác phẩm trên còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên đọc qua sách in chính thức hoặc mượn ở thư viện công cộng. Nhiều truyện ngắn cũng đã được chọn vào chương trình học hoặc chuyển thể điện ảnh; đọc nguyên tác trước khi xem phim sẽ thấy rõ nhà văn đã làm gì với chữ.