Ở Việt Nam, chỉ nhà xuất bản được cấp phép mới có quyền xuất bản sách; các công ty sách tư nhân, tổ chức hay cá nhân muốn làm sách phải liên kết với một nhà xuất bản. Nhà xuất bản đăng ký xuất bản với cơ quan quản lý, biên tập và duyệt nội dung, ký quyết định xuất bản, rồi nộp lưu chiểu trước khi sách được phát hành. Khung pháp lý chính là Luật Xuất bản năm 2012.
Luật Xuất bản 2012 quản những gì
Luật Xuất bản năm 2012 (thay cho luật năm 2004) điều chỉnh ba mảng: xuất bản, in xuất bản phẩm và phát hành xuất bản phẩm. "Xuất bản phẩm" không chỉ là sách in mà gồm cả sách điện tử, tranh ảnh, bản đồ, lịch, tài liệu dưới dạng in hay điện tử. Ngoài luật, còn có các nghị định, thông tư hướng dẫn chi tiết; những văn bản này được sửa đổi theo thời gian, nên khi cần làm thủ tục cụ thể, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi trực tiếp nhà xuất bản.
Bài này chỉ trình bày các khái niệm chính để người đọc hiểu vì sao trang cuối mỗi cuốn sách Việt có nhiều dòng thông tin đến vậy, và ai làm gì trong một cuốn sách.
Bốn vai trong một cuốn sách Việt
| Vai | Là ai | Được làm gì |
|---|---|---|
| Nhà xuất bản | Đơn vị được cấp giấy phép thành lập, có cơ quan chủ quản | Xuất bản sách: đăng ký, biên tập, duyệt, ra quyết định xuất bản, chịu trách nhiệm nội dung |
| Đối tác liên kết | Công ty sách, tổ chức, cá nhân | Cùng nhà xuất bản làm sách ở các khâu như tổ chức bản thảo, in, phát hành |
| Cơ sở in | Nhà in đủ điều kiện in xuất bản phẩm | In sách theo hợp đồng với nhà xuất bản hoặc đối tác liên kết khi có quyết định xuất bản |
| Cơ sở phát hành | Nhà sách, nhà phát hành, kênh bán trực tuyến | Mua bán, phân phối sách hợp pháp |
Nhà xuất bản: cánh cửa bắt buộc
Nhà xuất bản ở Việt Nam không phải doanh nghiệp ai cũng lập được. Mỗi nhà xuất bản có một cơ quan chủ quản, thường là bộ, ngành, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội hoặc hội nghề nghiệp, và hoạt động theo tôn chỉ, mục đích đã đăng ký. Vì thế mới có nhà xuất bản chuyên về văn học, về giáo dục, về y học, về pháp luật, về thiếu nhi, về khoa học kỹ thuật.
Tôn chỉ, mục đích không phải chữ trên giấy: một nhà xuất bản chuyên ngành thường chỉ được xuất bản sách thuộc lĩnh vực của mình. Đó là lý do cùng một công ty sách có thể liên kết với nhiều nhà xuất bản khác nhau, mỗi cuốn hợp với một nơi.
Liên kết xuất bản: vì sao công ty sách tư nhân vẫn ra sách được
Phần lớn sách trên kệ hôm nay không do nhà xuất bản tự làm từ đầu đến cuối, mà là sách liên kết. Một công ty sách tìm bản thảo hoặc mua bản quyền sách nước ngoài, thuê dịch, biên tập sơ bộ, làm bìa, dàn trang, rồi mang đến nhà xuất bản. Nhà xuất bản đăng ký, biên tập lại, duyệt, ra quyết định xuất bản. Công ty sách lo in và đưa sách đi bán.
Điểm quan trọng: dù liên kết, nhà xuất bản không được "bán giấy phép" rồi buông. Pháp luật đặt trách nhiệm về nội dung lên nhà xuất bản, nên biên tập viên của nhà xuất bản phải đọc duyệt bản thảo, và giám đốc nhà xuất bản đứng tên chịu trách nhiệm xuất bản. Khi một cuốn sách có sai phạm, nhà xuất bản là nơi đầu tiên bị xem xét.
Trên trang thông tin xuất bản, dòng "đối tác liên kết" hoặc "liên kết xuất bản" cho biết cuốn sách thuộc dạng này và do đơn vị nào làm.
Đường đi pháp lý của một cuốn sách
- Đăng ký xuất bản: nhà xuất bản gửi đăng ký đến cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản và nhận xác nhận đăng ký xuất bản. Số xác nhận này sau đó in trên sách.
- Biên tập, duyệt: bản thảo được biên tập viên của nhà xuất bản đọc, sửa, ký duyệt.
- Quyết định xuất bản: giám đốc nhà xuất bản ký quyết định xuất bản cho cuốn sách; đây là căn cứ để nhà in nhận in.
- In: cơ sở in in đúng nội dung, số lượng ghi trong hợp đồng và quyết định.
- Nộp lưu chiểu: sách in xong được nộp lưu chiểu cho cơ quan quản lý; chỉ sau khi nộp lưu chiểu và qua thời hạn theo quy định, sách mới được phát hành. Sách cũng được nộp cho Thư viện Quốc gia Việt Nam.
- Phát hành: sách ra thị trường. Nếu phát hiện vi phạm, cơ quan quản lý có thể đình chỉ phát hành, thu hồi.
Cơ quan quản lý ở trung ương thường được nhắc tới qua tên Cục Xuất bản, In và Phát hành; ở địa phương có cơ quan chuyên môn cấp tỉnh phụ trách mảng xuất bản. Việc phân công cụ thể giữa các bộ, sở đã có điều chỉnh theo các đợt sắp xếp bộ máy, nên khi làm thủ tục nên kiểm tra thông tin mới nhất.
Những dạng xuất bản ít người để ý
Sách điện tử
Sách điện tử phát hành hợp pháp ở Việt Nam cũng phải đi qua nhà xuất bản như sách in, và cũng có ISBN riêng cho ấn bản điện tử. Tải một tệp sách lên mạng không có nghĩa là đã "xuất bản" theo nghĩa pháp lý.
Tài liệu không kinh doanh
Cơ quan, tổ chức muốn in kỷ yếu, tài liệu hội thảo, tài liệu tuyên truyền để phát miễn phí, không bán, có thể xin giấy phép xuất bản tài liệu không kinh doanh. Đây là một loại giấy phép riêng, khác với việc nhà xuất bản ra sách bán trên thị trường.
Sách của cá nhân tự bỏ kinh phí
Một người viết hồi ký, tập thơ muốn in tặng bạn bè hay bán có thể làm việc với một nhà xuất bản theo hình thức liên kết, tự lo chi phí bản thảo, in. Nhà xuất bản vẫn biên tập, duyệt và đứng tên xuất bản. Chuyện này có bài riêng về tự xuất bản trong danh mục.
Vì sao người đọc nên biết những điều này
- Nhận ra sách hợp pháp: sách thiếu thông tin nhà xuất bản, quyết định xuất bản, ISBN là dấu hiệu đáng ngờ.
- Hiểu "tủ sách": nhiều người tin theo tên công ty sách hơn tên nhà xuất bản; cả hai đều có trên trang thông tin.
- Hiểu vì sao một cuốn sách bị thu hồi: trách nhiệm nằm ở nhà xuất bản và đơn vị liên kết, không phải ở người mua.
- Nếu có ý định in sách: biết bắt đầu từ đâu, cần nói chuyện với ai.
Tìm hiểu thêm ở đâu
Văn bản Luật Xuất bản 2012 và các văn bản hướng dẫn đăng trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia. Trang thông tin của các nhà xuất bản thường có mục hướng dẫn gửi bản thảo, hợp tác liên kết. Hội Xuất bản Việt Nam là tổ chức nghề nghiệp của người làm xuất bản. Và cách học nhanh nhất vẫn là lật trang thông tin xuất bản của những cuốn sách trong tủ nhà mình, đối chiếu với các khâu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Cá nhân có được tự xuất bản sách ở Việt Nam không?
Cá nhân không tự mình là nhà xuất bản được. Người viết muốn ra sách có thể liên kết với một nhà xuất bản, tự lo kinh phí và các khâu như bản thảo, in, phát hành; nhà xuất bản vẫn biên tập, duyệt và ra quyết định xuất bản.
Liên kết xuất bản là gì?
Liên kết xuất bản là hình thức nhà xuất bản hợp tác với công ty sách, tổ chức hoặc cá nhân để làm sách, trong đó đối tác lo một số khâu như tổ chức bản thảo, in, phát hành. Nhà xuất bản vẫn chịu trách nhiệm biên tập, duyệt nội dung và đứng tên xuất bản.
Giấy phép xuất bản sách gồm những gì?
Với sách bán trên thị trường, không có một "giấy phép" duy nhất cho từng cuốn mà là chuỗi: xác nhận đăng ký xuất bản do cơ quan quản lý cấp, quyết định xuất bản do giám đốc nhà xuất bản ký, và nộp lưu chiểu trước khi phát hành. Với tài liệu phát miễn phí của cơ quan, tổ chức thì có giấy phép xuất bản tài liệu không kinh doanh.
Công ty sách và nhà xuất bản khác nhau thế nào?
Nhà xuất bản là đơn vị được cấp phép xuất bản, có cơ quan chủ quản và chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung. Công ty sách là doanh nghiệp làm sách, liên kết với nhà xuất bản để ra sách và thường lo khâu bản thảo, in, phát hành.
Sách điện tử có cần qua nhà xuất bản không?
Có. Sách điện tử phát hành hợp pháp ở Việt Nam cũng được xuất bản qua nhà xuất bản như sách in và có ISBN riêng cho ấn bản điện tử.
